Книга: Шабаны



Шабаны

Другі фронт мастацтваў


Альгерд Бахарэвіч






ШАБАНЫ

Гісторыя аднаго зьнікнення




Раман






Мінск


“Галіяфы”

2012


УДК 821.161.3-31

ББК 84(Беи)-44

Б 30

Серыя заснаваная ў 2000 годзе


Рэдакцыйная калегія серыі:

Зміцер Вішнёў (галоўны рэдактар), Міхась Башура,

Валянцін Акудовіч, Ілля Сін


Бахарэвіч А.

Шабаны. Гісторыя аднаго знікнення : раман / Альгерд Бахарэвіч. — Мінск : Галіяфы, 2012. — 272 с. — (Другі фронт мастацтваў).


ISBN 978-985-6906-68-1.

Шабаны. Адно з сакральных месцаў сённяшняга Менска. Канцавая станцыя міфічных аўтобусаў і нікому не цікавых лёсаў. Шабаны як брама; Шабаны як пастка.

Іхная тапаніміка вяртае ў чужое мінулае, іхная геаграфія сягае далей за вызначаныя ім межы, іхная гісторыя больш загадкавая, чым можа падацца на першы погляд. Менавіта ў Шабанах і іх ваколіцах разгортваецца дзея гэтай кнігі, у якой прыватныя жыцці герояў пераплятаюцца з забытымі тэорыямі акадэміка Мара, за кожным паваротам чакае патруль часу, а ўспаміны дзяцінства пішуцца на старых мапах.

Новая кніга Альгерда Бахарэвіча – раман пра магчымасці мовы і немагчымасць вяртання.




УДК 821.161.3-31

ББК 84(Беи)-44

ISBN 978-985-6906-68-1 © Бахарэвіч А., 2012

© Афармленне. ПВУП «Галіяфы», 2012

1.

Шабаны вы мае, Шабаны, дайце зараз я вас пацалую. Гэта будзе асаблівы пацалунак. Так асьцярожна дакранаюцца вуснамі да лба нябожчыка, так пачціва тыцкаюцца ў ражочак сьцяга. Так хрыстасуюцца, сустрэўшыся, малазнаёмыя між сабой людзі.

Гэта цяпер у Шабанах месьцяцца ўсе гэныя піраміды, гэта цяпер тут тырчыць самы высокі ва Ўсходняй Эўропе мячэт і гэта цяпер тут самая глыбокая станцыя падземкі; гэта цяпер сюды, у культурны цэнтар «Noаh’s Ballast» прыяжджаюць самыя сытыя мастакі з усяго сьвету; гэта цяпер тут цьвітуць самыя чырвоныя макі, якія, кажуць, больш за ўсё любяць расьці на костках безыменных герояў; гэта тут месьціцца Зялёны дом, штаб-кватэра Партыі экафашыстаў; і гэта тут пабудаваны самы дарагі ў Эўропе Масажны цэнтар з самай гарачай (і самай сьлізкай) саўнай. Гэта цяпер тут разьмешчаны амбасады Расеі, Нікарагуа, Эгіпту, Ічкерыі, Віетнаму, Рэспублікі Вольны Ноўгарад, Руанды і Незалежнай Выспы Зюльт. Цяпер тут селяцца не таму, што гэтае месца выбрала цябе, а таму, што ты па старой пляжнай звычцы адшукаў у распаленым горадзе куток, дзе можна ўтыркнуць парасон, парэзаць на кавалкі кавун і ні пра што ня думаць. Гэта цяпер. А тады пасярод Шабаноў п’яным бульдазэрыстам быў выкапаны агромністы, плыткі, платонаўскі катлаван, нібы пелька, прасечаная ў навакольнай сумесі бэтону і лёду. Вада ў катлаване была жоўтая, як у кубачку для пэндзляў. Ад катлавану ішла пара. Кожную восень і кожную вясну ў катлаване хтосьці тануў. Танулі мясцовыя, танулі чужынцы, танулі дзеці, танулі дарослыя. Танулі нават вадалазы, хаця іх ніхто пра гэта не прасіў. «Сал! Бэн! — клікалі тапельцы на сваёй яфэтычнай гаворцы, — Ён! Рош!», але клясавая перавага не ратавала, ніхто не наважваўся блізка падыходзіць да катлавану, бо ён пачынаўся зусім ня там, дзе канчаўся ягоны бераг. Хрэн яго ведае, дзе ён пачынаўся, гэты катлаван. Калі тапельцы ўсплывалі, то іх ніхто не вылоўліваў. Школьнікі абстрэльвалі тапельцаў зьмерзлымі грудкамі пяску, найвялікшым шыкам лічылася зладзіць абстрэл так, каб тапелец урэшце перавярнуўся на сьпіну. Тапельцы ўхіляліся, як маглі, але вакамер і трапнасьць стралкоў паляпшаліся з кожным годам, як і іхныя адзнакі па геамэтрыі і крэсьленьні. «Сал!» — і грудок трапляў у вуха. «Бэн!» — у бок. «Ён!» — зь віскатам, як куля ў грудзі. «Рошшш…» Тапельцы ўздыхалі і зноў ішлі на дно, ужо назаўжды. На сьвеце няма больш жорсткай істоты за нявіннае дзіця, у якога яшчэ ня вырасла мараль. Якое спачатку робіць, а потым думае. Думае, што б такога яшчэ сапсаваць. Акурат пасярэдзіне катлавану з вады вытыркалася нешта, падобнае да праваслаўнага крыжа, за гэты прадмет часта чапляліся тапельцы, калі ўсплывалі на паверхню, пакуль трапныя кідкі не прымушалі іх урэшце адшвартавацца. Там, у Шабанах, жылі мы, і жылі нашыя бацькі, там жылі нашыя сябры і нашыя ворагі, там жылі нашыя настаўнікі, там жылі нашыя інспэктары па справах непаўналетніх, і нашыя дактары-пэдыятры, і нашыя будучыя жонкі, і нашыя будучыя няспраўджаныя судзьдзі. Там жылі нашыя браты і сёстры. Маці з асуджаным выглядам вешалі нам на шыі ключы ад кватэраў — ці то як цагліны, ці то як амулеты. Бацькі вучылі нас плаваць у найбліжэйшым вадасховішчы. Нехта патануў, нехта застаўся. Там жылі Рош, Бэн, Ён і іхны сябра Сал, і ў Сала быў магнітафон, у Бэна пяцёрка па фізкультуры, Рош меў твар як у анёла, а ў Ёна была старэйшая сястра, якая спала зь ім у адным пакоі.

Выдадзены ў ХІХ стагодзьдзі «Słownik geografiсzny Królewstwa Polskiego i innych słowianskich krajów» выдае на запыт «Szabany» чатыры згадкі, амаль усе яны прыводзяць нас да іншых шабаноў, што месьцяцца ля ракі Дзісны — і толькі ў адным з апошніх тамоў знаходзім патрэбнае: Шабаны — ws. nad rz. Świsłoczą, pow. miński, w gm. Siennica, o 12 w. od Mińska, ma 16 osad; grunta szerkowo-gliniaste, urodzajne, łąki obfit. Зазіраньне ў чужыя слоўнікі дае наступныя вынікі: слэнгавае турэцкае слова «şaban» значыць «дурань».

Магчыма, яно зьявілася дзякуючы папулярнаму фільму сярэдзіны васьмідзясятых «Імігрант Шабан» («Gurbetçi Şaban»): пра тое, як наіўны вясковы мужык Шабан едзе на заробкі ў Нямеччыну. Па дарозе ў аўтобусе ён сустракае дзяўчыну, імя якой — Бахар… Апрача гэтага, ша’абан — назва восьмага месяца мусульманскага календара. На трасянцы «шабаны» — далёкая, пазбаўленая начных клюбаў, талеранцыі і мэтро мясцовасьць, дасьледаваньне якой зьвязанае з пэўнай рызыкай. Па-нямецку «schaben» — шкрабаць, церці, дзерці. Роднасныя словы з блізкім значэньнем сустракаем у гоцкай мове: skaban, у швэдзкай: skava, у літоўскай, якую празь яе некранутую старажытнасьць часта клічуць папрацаваць лінгвадэгустатарам: skabėti, рэзаць, сячы. Зрэшты, усе гэтыя нянаскія шабаны можна зьвесьці да простага лацінскага scabere. Ангельцы маюць свой абрад шабанаваньня: досыць згадаць вяршковае, духмянае to shave. Нават расейскія скапцы маюць з шабанамі аднолькавы корань, хай сабе і трохі падрэзаны.

Такім чынам, вёска. Магчыма, у вёсцы жылі нейкія скрабуны, якія скрэблі для ўсяго навакольля, і штодня ў Шабаны цягнуліся драбіны, да верху напоўненыя рознымі рэчамі, якія няблага было б аддаць трохі паскрэбці ў дасьведчаныя рукі. Скуру там, гузікі, дзеці, патэльні, грамафоны, маладую бульбу… Адзін стары вар’ят, які неўзабаве патануў у катлаване, распавядаў неяк Рошу, што ніякіх шабаноў да першай сусьветнай тут не было, проста безыменны хутар, пакуль дажджлівай восеньню 1918 году нямецкі атрад не заблукаў у ваколіцах Сеньніцы — прычынаю стала поўная непраходнасьць адзінай затопленай, ледзь угадванай пад тоўстым пластом гразі дарогі, па якой туды можна было трапіць (цяпер гэта паварот на Шабаны ў раёне супэрмаркету «Прастор»): «Was für eine scheußliche Slammbahn!» — усклікнуў ушчэнт мокры нямецкі ахвіцэр, на гражданцы — паэт-экспрэсіяніст, пазіраючы на тое, як на топкай дрыгве, што была пазначаная на трафейнай мапе як дарога, лопаюцца бурбалкі бруднай жоўтай пены. Зрэшты, гэтая вэрсія падаецца малаверагоднай. Наяўнасьць іншых населеных пунктаў і тэрыторый з назвай Шабаны (назва Шабаны з вытворнымі сустракаецца ад Атлянтыкі да Ўралу і сягае далей: у сібірскім сяле Шабаноўскае быў усталяваны ў 1924 годзе першы ў Савецкім Саюзе помнік Ільлічу, паселішча Шабаны маецца нават каля Пскову, а ў Францыі ё цэлы кантон Chabanais) дазваляе меркаваць, што, магчыма, нашая вёска раней месьцілася ня тут і потым проста пераехала з усім майном бліжэй да вялікага гораду, бо так было лягчэй пракарміцца — Менск заўсёды меў патрэбу ў спрытных шабанах-скрабунах.

Дарэчы, кантон Шабанэ даў у свой час назву самаму знакамітаму парыскаму публічнаму дому. І вуліцы, на якой той дом стаіць: 12 Rue Chabanais. Бардэль праіснаваў з 1878 па 1946 год, калі ўсе публічныя дамы ў Францыі былі зачыненыя. Заснавала яго ірляндка Мадам Келі, а стартавы капітал, кажуць, склаў каля двух мільёнаў франкаў. Сярод заўсёднікаў Le Chabanais былі Мапасан, ТулюзЛятрэк, які падарыў бардэлю шаснаццаць палотнаў, і будучы брытанскі кароль Эдвард VІІ, для якога тут нават быў абсталяваны асобны пакой — меднае бідэ з таго пакою набыў Сальвадор Далі, калі стаў багаты і знакаміты. Цяпер у будынку шматкватэрны дом, а ў доме — музэй бардэлю. У яго і сайт ёсьць, як, зрэшты, і ў Шабаноў Менскіх: а ў каго цяпер няма сайту, нават нябожчыкі і яшчэ ненароджаныя дзеці маюць уласныя інтэрнэт-старонкі. А яшчэ пафранцуску «chaban» — не хто іншы, як чабан. Што праўда, археалягічныя раскопкі ня выявілі ў нетрах шабаноўскай зямлі ні авечак, ні сабак, ні бурак, ні бурэкаў, ні буркатлівых горных рэчак — адны буракі.

Шабаны вы мае, Шабаны, дайце зараз я вас пацалую. О, як бы я хацеў мець іншае мінулае, іншую маладосьць. Нарадзіцца ў мястэчку, назва якога пачыналася б на Бад-. Ці сканчалася б: нарадзіцца мінулым летам у Марыенбадзе. Жыць з бацькамі ў сьціплай віле, побач з Томі і Анікай. Хадзіць у госьці, не баяцца, атрымліваць на Каляды ровар, ведаць на памяць малітвы, а не заклёны. Вучыць тое, да чаго ляжыць душа, а ня тое, ад чаго яна толькі ляжыць пластом. Вандраваць. За цябе ўсё ўжо зрабілі — раскашуй, крытыкуй, ганарыся прыналежнасьцю. Libertatem quam peperere maiores digne studeat servare posteritas. Што здабылі продкі, хай з гонарам нясуць нашчадкі. Мець столькі свабоды, каб несвабода вабіла, нібы страшная казка перад сном. Глядзець на вас вялікімі вачыма і паўтараць з павагай: «О шайсэ!..» Выконваць законы, не заўважаючы гэтага. Лічыць, што Шабаны — сталіца Сібіры. Жыць там, дзе можна паразумецца бяз слоўніка, ня ведаць асабіста ні Яфэта, ні Эзопа. Каб ня быць асуджаным зноў і зноў апісваць гэты катлаван, гэтых тапельцаў, гэтую чыгунку. Не, такое мінулае таксама можна прадаць, хто спрачаецца — але ці ня лепш быць пакупніком?

Там, дзе канчаліся Шабаны, пачыналася чыгунка. Яе начны грукат лепш за ўсё было чуваць у кватэры Роша; у кватэры Сала яна чулася як далёкі, бясьпечны звон недзе ня ў нашай, у суседняй вёсцы; Бэн часам прачынаўся на досьвітку ад яе гукаў — яму сьнілася, што камусьці вялікаму і нямому рвуць зубы; Ён жа зусім ня чуў чыгункі, бо жыў каля Магілёўскае шашы. У цёмны час з вакна восьмага паверху шаша выглядала як бясшумная чарада агнёў, якія рухаюцца па замкнёным коле — калі першы зьнікаў за лесам, то адразу ж зноў прыладжваўся ў хвасьце. Пасьля школы яны часта хадзілі на чыгунку, не задумваючыся пра тое, чым яна іх так вабіць. Гіпнатычная моц чыгункі была такая, што дзень лічыўся страчаным, калі ты не прыклаў вуха да яшчэ не астылых рэек, не запэцкаўся ў мазуце і ня скраў чагосьці жалезнага. Гэта была грузавая ветка «Калодзішчы-Міханавічы», пасажырскія цягнікі тут не хадзілі, толькі самотныя прывіды-дызэлі і брунатныя грузавыя саставы, якія стаялі ў Шабанах, бывала, па некалькі дзён, чакаючы ці то разгрузкі, ці то рамонту. Да шашы хадзіць баяліся: у народзе жыла вера ў дзядзьку на чорным «Масквічы», які спыняецца каля тых, хто ідзе па ўзбочыне, запрашае ў машыну — і ніхто ня можа адмовіцца, а потым дзядзька закатвае чалавечыну ў слоікі з-пад агуркоў і прадае на калгасным рынку. «Масквічоў» чорнага колеру на дарогах тады было не сустрэць, і гэта надавала вобразу дзядзькі асаблівую злавеснасьць. Казалі, неяк да дзядзькі ў машыну села цэлая апэратыўная група, накіраваная, каб яго злавіць — і зьнікла.

Зрэшты, аднойчы пасажырскі цягнік на чыгунцы ўсё ж зьявіўся. Стары, пафарбаваны ў цёмна-зялёны колер, як і ў кіно. З адмысловымі суставамі на колах, падобнымі да мазолістых локцяў, з забітымі вокнамі, з прагнілымі драўлянымі тамбурамі. Незвычайны — такі нельга было прапусьціць. На вагонах бялелі арлы ды свастыкі, ды чатырохзначныя нумары, ды літары гатычныя, нянаскія. Цягнік быў пусты, і навокал не было нікога відаць, толькі біліся і рыпелі на ветры адарваныя дзьверцы трансфарматарнай будкі, побач зь якой стаяў лякаматыў. Яны ўлезьлі ў адзін з вагонаў: Сал, за Салам Рош, за Рошам Бэн — Бэн! Бэн! — а потым Ён, якога на ўваходзе апанавала дзіўная паніка, і яго давялося ўцягваць за рукі. Усярэдзіне было брудна і пахла чалавечым дзярмом, у некаторых цёмных купэ стаялі лужыны, што й нядзіўна — праз вузкія прарэхі ў даху крапала вада. Пад нагамі храбусьцела шкло. Было відавочна, што вагон нікога нікуды не вазіў, што ягонае прызначэньне абмяжоўвалася выключна яго вонкавым выглядам. Высока падымаючы ногі і зазіраючы ў купэ, яны рушылі наперад па вузкім калідоры: Сал, за ім Рош, за Рошам Бэн і потым Ён. У апошнім купэ на паліцы ляжаў скручаны шынэль, а на ім — лыжная шапачка. Бэн нагой скінуў скрутак на падлогу. Нейкі час яны проста стаялі, убіраючы ў сябе паветра вагона, цяжка, шумна дыхаючы. Раптам унутры цягніка нешта бразнула, па ўсім саставе — і празь целы Сала, Роша, Бэна і Ёна — прайшла дзіўная, нейкая доўгая сутарга, састаў нібы нехта паддзеў лапатаю і прыўзьняў; вагон закалаціла, і Рош міжволі абапёрся на плячо Сала. Яны працягвалі стаяць, здранцьвелыя ад невядомых адчуваньняў. У шчыліне між дошак, якімі было закалочанае акно, мільганулі дрэвы.

Цягнік паволі браў разгон. Яны павярнулі да тамбуру, затупалі, хапаючыся за шурпатыя сьцены. Дзьверы вагона рытмічна грукалі, падскоквалі на падлозе бутэлечныя шкельцы. Праз каламутнае шкло дзьвярэй у тамбуры яны бачылі, як міма праплываюць дом Сала, дом Роша, дом Бэна, дом Ёна, які жыў найбліжэй ад шашы. Цягнік з намаляванымі крэйдай арламі і свастыкамі, зь нянаскімі літарамі і чатырохзначнымі нумарамі прамінаў рэдкі лясок, у якім пакаленьні шабаноў гулялі ў вайну. Сотні хлопчыкаў ляжалі там на моху, строга пазіраючы ў нізкае неба, марачы пра санітарак. Лясок усё радзеў; марудна, урачыста, рыхтык чайка, праплыў чорны «Масквіч» на ўзгорку, з задранай пысай. Сал скочыў першы — і нават здолеў прызямліцца на ногі, праўда, потым паваліўся, як гумовы гімнаст. Рош высунуў галаву — і адхіснуўся, схапіўшыся за ліпучыя парэнчы. Тады з-за ягонай сьпіны вылез Бэн — і пакаціўся па насыпе, галавой у чорныя хмызы. За ім скочыў Ён, упаўшы дужа няўдала — на азадак, у такой блізіні ад колаў, што Рошу падалося, нібы цягнік у апошні момант адштурхнуў Ёна сваім жалезным локцем, якім пракладваў сабе шлях наперад. Рош зноў высунуўся, выцягнуўшы шыю, каб зірнуць назад. Бэн, Ён і Сал стаялі каля насыпу, як прыдарожныя слупкі, галовы павернутыя ў адзін бок, нібы паказваючы цягніку кірунак. Рош яшчэ трохі паглядзеў на тое, што адбываецца ўнізе — а там мільгалі мокрыя чорныя і белыя каменьчыкі, падобныя на насыпаныя ў кучкі зьбітыя шахматныя фігуры, і час ад часу рваліся ўверх, прагнучы дастаць калі не галаву, то хаця б ногі Роша, нейкія лаўровыя вянкі. Рош пастаяў яшчэ трохі, уважліва вывучаючы складзены са стракатых прастакутнікаў краявід, і зачыніў дзьверы.

Дайце зараз я вас пацалую. Куды б я ні паехаў, куды б ні паляцеў, Шабаны сустракаліся мне па ўсім кантынэнце. У Бэрліне й Любляне, у Празе і Кёльне, у Львове і Парыжы, у Варшаве і Гамбургу, у Брусэлі і Рыме, у Грацы і Вільні я бачыў іх, яны паказваліся не адразу, паволі выпаўзаючы з-за сярэднявечных пабудоваў, з-за ўсіх гэтых замкаў і палацаў, цэркваў і фартэцый, заводаў і аэрапортаў, гатэляў і мастоў, з-за чыгункі, па якой ад мяне ўцякаў чарговы горад. Гэта цяпер Шабаны азначаюць перамогу над дыктатурай прасторы, тады яны значылі капітуляцыю перад стыхіяй, абдымкі ўсемагутнай лавіны зь вераю ў легендарнага сэнбэрнара. Той, хто трыццаць гадоў таму скідваў бомбы на шабаны, пэўне ж, праклінаў іхную хаатычную забудову ў ранішнім тумане, якая зь яе такой недвухсэнсоўнай вышынёй тым ня менш заўжды імкнецца пазбавіцца, адмовіцца ад адказнасьці — у шабанах цяжка вызначыць, які з аб’ектаў мае стратэгічнае значэньне, а які не, і лётчык, зрабіўшы колькі колаў, з лаянкай скідвае свой груз проста ў катлаван, у жоўтую ваду, у адлюстраваньне шабаноў, у іхнае люстэрка, якое толькі на імгненьне скалыхнецца і адразу ж супакоіцца. Шабаны немагчыма згвалціць, бо ніводзін гвалтаўнік ня знойдзе ў іх ні похвы, ні рота, ні ануса, нічога такога, што можна было прыняць за схоў; шабаны немагчыма апаганіць, бо як можна апаганіць люстэрка.

Як гіганцкія люстры, яны зьяўляліся ў прыцемках гэтых чужых гарадоў: Сал! — Бэн — Ён — Рош! — і вось яны як на далоні, з прэтэнзіяй на вечнасьць, велічныя, як трыюмфальныя аркі, і непахісныя, як часовае замірэньне. Бо малако ліецца, а служанка нахіляецца, а ў тварог ператвараюцца адно замерлыя гледачы. І калі я трапляю ў варшаўскія, гамбурскія або львоўскія шабаны, у мяне няма адчуваньня, што я ў сваёй стыхіі, што я апынуўся ў сваім дзяцінстве — толькі разгубленасьць, толькі дэзарыентацыя, толькі ногі становяцца мяккія, як тварог. Шабаны непадуладныя мапам, бо для іх ты сам — мапа, паводле якой яны, часам спыняючыся пад ліхтарамі, рухаюцца да цэнтру гораду.

Рош яшчэ ніколі дагэтуль не пакідаў Шабаноў. Тут было ўсё, што трэба для жыцьця: установы, якія выдаюць паперы, і ўстановы, якія іх прымаюць. Адсюль езьдзілі кудысьці аўтобусы, раз на гадзіну, па шашы, міма чародаў жыгулёў і масквічоў, і ў вачох кожнага пасажыра цьмяна зьзяў катлаван. Рош ведаў, што ў цягніках мусяць быць машыніст, правадніца і гарбата ў падшклянках. І няхай гэты цягнік быў незвычайны цягнік — тады тут мусілі быць незвычайны машыніст, незвычайная правадніца і незвычайная гарбата. Таму ён зноў пайшоў у самы канец, паглядзеў на шынэль, які ўсё гэтак жа валяўся на падлозе (лыжная шапачка зусім угрузла ў лужыне каля дзьвярэй і стала ўжо проста анучай), і, адчуваючы дзіўны спакой, пералез у наступны вагон. Гэты нічым не адрозьніваўся ад папярэдняга, хіба што наяўнасьцю замест шыняля й шапачкі нейкіх старых газэцін. Трэці вагон быў цяплейшы. Як толькі Рош прамінуў першае купэ, насустрач яму выйшла правадніца. Яна вохнула (потым Рош часта прыгадваў гэты гук, бо ў той момант ад яго па скуры забегалі прыемныя мурашкі) і чамусьці схапіла Роша за руку. Яна загаварыла, хутка-хутка, Рош не разумеў, што яна кажа, і таму сказаў: «Рош»; яна заківала. «Сал, Ён, Бэн!» — сказаў Рош звонка, азірнуўшыся на тамбур, і вагон, соладка выгнуўшыся, паўтарыў. Яна правяла яго за руку, як малога, у сярэдзіну вагона — там, у такім самым брудным, але сухім купэ сядзелі трое мужчын прыстойнага выгляду і пілі гарэлку, закусваючы батонам і каўбасой.



«Як там, да ветру хадзіць ня мокра?» — запытаўся ў правадніцы, усьміхнуўшыся, адзін з мужчын і падняўся. На ім адзіным быў пінжак, астатнія былі ў нейкіх шэрых сырых куртках.

«Вось», — прамовіла правадніца, паказала на Роша, адпусьціла яго і пляснулася на драўляную лаву.

«Давай сядай, — сказаў мужчына, які сядзеў каля акна. — Вып’еш з намі?»

«Ты што? Ён малы яшчэ», — сказала правадніца, кульнула кілішак і адрэзала сабе каўбасы, паклаўшы на калені тоўстую кардонную тэчку. Вочы яе сталі яшчэ дабрэйшыя, чым былі.

«Які твар у яго… — сказаў трэці мужчына, з барадою. — Дзіўны. Такія твары на дарозе не валяюцца. Слухай… Гэта ж тое, што трэба. Гэта ж… Гэта ж тое, што мы шукалі. Бля буду, тое».

«Ага. І маўчыць, як партызан», — сказаў той, што ў пінжаку, і пайшоў да тамбуру.

«Акурат партызаны нам і трэба. А гаварыць — як што, агучым, — сказаў барадаты. — Навошта гаварыць. Мне твар… Твар трэба… Менавіта такі. Я ў такіх рэчах спэц».

«Гэта точна, — адгукнуўся той, што сядзеў каля акна. — Дай каўбаскі, Жэнь. А хлопчык… ён таго — ён нармальны вабшчэ? А то нешта я за яго баюся».

«Ды нармальны, нармальны, — сказала правадніца. — Я ў яго спытала, як завуць, сказаў — Росьцік».

«Ты, Росьцік, ня бойся, калі што, — сказаў барадаты. — Мы цябе ня кінем, як на вакзале спынімся, маме патэлефануем, скажам, што ўсё ў парадку. І яшчэ камусьці патэлефануем. Аднаму добраму чалавеку, каб ён здох. Так што школа там і ўсё-такое — ты забудзь… Не хвалюйся, у сэньсе. Напішаш толькі нам сваё прозьвішча — і ўсё. Але папрацаваць давядзецца, гэта так, гэта не бяз гэтага…»

Нейкі час яны ехалі моўчкі. Рош зь цікавасьцю глядзеў у акно. Шабаны даўно скончыліся; па абодва бакі чыгункі быў лес, але неўзабаве і ён неяк згарнуўся і здрабнеў, зь лесу вырас белы мур, які размотваўся перад вачыма доўга, нібы рулён паперы. З другога боку было поле, пляскатае і чорнае. На такім Роша летась упершыню ў жыцьці прымусілі зьбіраць бульбу.

«Нашая гоп-кампанія на трох машынах да раніцы да месца не даедзе», — пазяхнуў той, які сядзеў каля акна. Усе астатнія таксама пачалі пазяхаць.

«Зразумела, што мы першыя будзем».

«Нічога, парэпэтуем якраз, — сказаў барадаты, які ня зводзіў вачэй з Рошавага твару. — Вось дык удача. Я галаву ламаю, дзе ўзяць, а яно само прыйшло. Пачуў бог мае малітвы, прасьці мяне юнацтва маё камсамольскае. Парэпэтуем, а, Росьцік? Расьціслаў? Як па бацьку цябе, га?»

«А ён наогул уцяміў ужо, хто мы? — спытаў той, што ля акна. — Жэнь, ты яму сказала?»

«Ня памятаю, — сказала правадніца, робячы Рошу бутэрброд. — На, ты ж галодны, Росьцік».

«Мы кіно здымаем, — сказаў той, што каля акна, і ў голасе ягоным нешта не пачулася ніякай гордасьці. — Ага. Кіно».

«Пра вайну і немцаў», — падаў голас мужчына ў пінжаку, які толькі што вярнуўся ў купэ.

«Ну і ня толькі, — сказаў барадаты. — Ты кіно глядзіш? Глядзіш, куды ты дзенешся. Дык вось, я рэжысёр, Алесь Іванавіч. А гэта…»

«Сал», — сказаў Рош, жуючы бутэрброд.

«А ты ведаеш, што такое кіно? — нахіліўся да Росьціка той, што сядзеў ля акна, і галава яго завісла над каленямі правадніцы. — Ведаеш? Ні хуя ты ня ведаеш, малы, што такое кіно…»

«Ціха, Бора», — сказала правадніца і адпіхнула галаву на месца.

«У нас няма кіно. І ня будзе», — сказаў раптам чалавек у пінжаку і заплакаў.

«Прыдуркі», — сказала правадніца і адным духам выпіла кілішак.

«Ты, Росьцік, не маўчы, — мякка сказаў Алесь Іванавіч. — Чуеш, я зь цябе зорку зраблю, Расьціслаў…»

«Сал, Бэн, — сказаў Рош. — Рош, Ён».

«Колькі, пытаешся, маіх фільмаў выйшла? — сказаў Алесь Іванавіч тым самым мяккім голасам. — Эх, Росьцік… А ніводнага. Ні-вод-на-га. Усе на паліцы ляжаць».

«Ну, не скажы, Алесь Іванавіч, — нахмурыўся чалавек у пінжаку, што хадзіў у прыбіральню, а цяпер жаваў бутэрброд. — А «Зоры…», а «Раманс?»

«Дык гэта ж не кіно… — з агідаю прамовіў Алесь Іванавіч. — Гэта ж так, шабашка… Агітпроп. Кампраміс. Кампрамат, за які ў будучым давядзецца адказваць… Дый якое гэта кіно наогул — усяго дзьве стужкі дзесяціхвілінныя».

Чалавек у пінжаку дажаваў каўбасу і паціснуў плячыма.

«Бо добрыя людзі, каб ім сесьці пасраць і ўвек не прасрацца, лічаць, што… — працягваў Алесь Іванавіч. — А… Не сасьпелі яны да майго кіно. Так, Расьціслаў. Кіно — гэта… О, кіно! Кіно — гэта такое спалучэньне вайны і немцаў, якое толькі ў пэўнай прапорцыі… Эх, Росьцік, ты мая зорка…»

«Глядзі, — сказала стомлена правадніца. — Ты — Росьцік, так? А ў фільме ты будзеш ніякі ня Росьцік…»

«Ні хуя ня Росьцік», — пацьвердзіў той, што сядзеў ля акна, наліў усім і паклаў ногі на суседнюю лаву.

«Ты будзеш Юзік, — сказала правадніца і пазяхнула. — Цябе ворагі будуць у вагон запіхваць, а ты лататы як дасі — у лес. Уцячэш і будзеш па лесе бадзяцца. Па балотах, як Рабінзон».

«Як палескі Рабінзон!» — важка прамовіў чалавек у пінжаку, падняў палец і стаў яго разглядваць. Яны выпілі яшчэ па адной. Чалавек ля акна нацягнуў на твар капюшон курткі. Правадніца спала. Разявіўшы рот, спаў Алесь Іванавіч з пакрыўджаным тварам. Хроп чалавек, які хадзіў да ветру. Рош асцярожна прыўзьняў капюшон з вачэй таго, хто сядзеў ля акна. «Твар у цябе, як у анёла», — прашаптаў той і заплюшчыў вочы. Рош пасядзеў зь імі яшчэ крыху, адчуваючы, як цяжэюць целы, навальваючыся на яго, сьціскаючы, выціскаючы з лаўкі. Потым ціха падняўся і выйшаў у калідор. Цягнік, бразгаючы, весела каціў празь лес. І калі ён прытармазіў на нейкім пераезьдзе, Рош саскочыў зь яго лёгка, нібы з ровара, зрабіў па інэрцыі некалькі крокаў наперад, спыніўся і агледзеўся. На шыі ў яго вісеў ключ, у небе вісела сонца, а на шлягбаўме мокрае павуціньне. А каля шлягбаўма стаяла дзяўчына і ўсьміхалася яму. І ніхто больш нікуды не сьпяшаўся.

2.

Гэты кавалак мяса — такі сьвежы й падазрона чырвоны, нібы яго пафарбаваў дзіцёнак — яе муж набыў у нейкай перасоўнай краме побач з гастраномам, адной з тых, якія невядома адкуль прыяжджаюць раніцай і невядома куды дзяюцца апоўдні. Уласна кажучы, Сіманенка быў пасланы ў гастраном па муку, але вярнуўся зь мясам — і такі горды, нібы сам яго ўпаляваў. Яны яшчэ паспрачаліся тады наконт паходжаньня таго кавалка; Сафія была ўпэўненая, што гэта ялавічына, тым часам як муж пераконваў яе, што гэта сьвініна і нішто акрамя сьвініны. Сам факт таго, што муж дакладна ня ведаў, за што ён заплаціў у перасоўнай крамцы, Сафію дужа весяліў, і таму яна асабліва не настойвала на сваім, а вось Сіманенку спрэчка, здаецца, закранула за жывое. Ён сядзеў на кухні ў адных шортах каля адчыненага акна, за акном быў двор, а за дваром — вуліца маршала Маліноўскага (былая Каліноўскага), фіранка за сьпінай мужа рабіла ненавязьлівыя спробы ператварыцца нарэшце ў тогу, і Сафіі рабілася яшчэ весялей.

«Усё таму, што мы адарваліся ад прыроды! — скрушна казаў Сіманенка, крыважэрна ўпіваючыся вялікім і ўказальным пальцам у прышч на голым валасатым калене. — Яшчэ дваццаць гадоў таму любая баба была здольная адрозьніць сьвіньню ад каровы, нават у такім выглядзе! А цяпер? Болей сушаў трэба жэрці! Сурымяў і гэтых, як іх…»

«Васабяў. У сьвініны больш саладжавы пах», — сказала Сафія, падстаўляючы пад кран пальцы.

«Кажу табе, гэта сьвініна! — Сіманенка схапіў кавалачак ужо парэзанага мяса і сьціснуў яго; але ўпэўненасьці ў яго вачах ужо не было. — Паглядзі, які тлушч, ажно сьвеціцца! Ды я чую, як яно рохкае…»

Яна схавала мяса ў лядоўню, а праз два дні дастала і паклала ў місу, каб размарозіць. Але назаўтра (яна й забылася) яны абедалі ў бацькоў Сіманенкі, на наступны дзень Сіманенка раптам заехаў па яе а дванаццатай і запрасіў у рэстарацыю, што было для яе поўным сюрпрызам — яна так і не даведалася, зь якой нагоды яны патрацілі там столькі грошай. Раніцай у яе балела галава, да самага вечара — і Сіманенка варыў сабе пяльмені. Часам Сафія кідала на даўно разьмяклае мяса задуменны позірк, але бацькі Сіманенкі, рэстарацыя, мігрэнь — усё гэта абудзіла ў ёй такую ляноту, што яна адразу ж забывала, што хацела зрабіць. Так яны й дацягнулі да выходных. «Бедны зьвер, мы так і не даведаліся, хто ты, — сказала Сафія, нажом ссоўваючы парэзанае мяса ў сьметніцу. — Вось і скажы мне, дзеля чаго ты загінуў?» Яна ўручыла завязаны пакет Сіманенку, які, гучна ляпаючы тапкамі, патупаў да дзьвярэй, падсунуў да іх свой чаравік, каб не зачыняліся. Успацелая Сафія ў атачэньні раскладзеных вакол строгіх рыб зірнула ў акно кухні. Двор быў пусты і ціхі, як сцэна. Потым там зьявіўся сумны Сіманенка ў тапках, шаркатлівай хадой падышоў да сьметніка і апусьціў туды пакет. Воплескі. Скразьняк. Муж рушыў назад праз двор, узьняў галаву, убачыў Сафію і млява пасьміхнуўся. Яна памахала яму з акна рукой і адвярнулася да сваіх рыбаў. Больш яна яго ніколі ня бачыла.

*** Больш за ўсё — нават больш за раптоўнае зьнікненьне мужа — Сафію спалохала яе ўласная рэакцыя на гэтую падзею. Яна нічога не прадпрыняла. Прайшла гадзіна; яна дагатавала рыбу, час ад часу вызіраючы ў двор і чамусьці шторазу натыкаючыся позіркам на знаёмы пакет, які яна толькі што завязала і які ляжаў на самым версе сьметніцы, выставіўшы на сонца свой бліскучы хвосьцік. Скразьняк станавіўся ўсё больш адчувальны. Сафія выключыла газ і працерла пліту. Сафія прычыніла дзьверы й наведала прыбіральню. Сафія бразнула акном, якое звычайна мог зачыніць адно Сіманенка, бо толькі ён ведаў, у які момант і ў якім месцы акну патрэбны, як ён казаў, «асаблівы падыход». Сафія пагартала часопіс і кінула яго на канапу. Міма. Яна нахілілася, каб падняць, і моцна ўдарылася патыліцай аб стол, калі падымалася. За гэта часопіс мусіў забіць ёй муху. Сафія пракралася ў кухню, замерла і каршаком кінулася на сьцяну, распласталася на ёй, малоцячы па шпалерах. Хлапкі прагучалі жаласьліва і так непераканаўча, нібы нехта даверыў немаўляці выбіць у двары самы вялікі дыван. Смачна пахла смажанай рыбай. Яна павячэрала безь Сіманенкі, асьцярожна раздумваючы, куды б ён мог падзецца. Прылегла на канапу безь Сіманенкі, на двары безь Сіманенкі пачало цямнець. Кватэра безь Сіманенкі здавалася ёй чужой; нібыта яна выконвала тут увесь дзень загады невядомых гаспадароў, гатавала, прыбірала, прала, а зараз мусіла забраць ганарар у капэрце, пакінуць на стале ключы і паехаць дадому.

Вядома, тэарэтычна Сіманенка мог кагосьці сустрэць ля пад’езду і кудысьці з гэтым кімсьці пайсьці. Падняцца да суседа, выправіцца ў гаражы, дарма што свайго гаражу яны ня мелі і стайня Іхнай Машыны была на звычайнай агароджанай стаянцы. Ці пайсьці на канал. Але ў тым і рэч, што з вобразам Сіманенкі гэта ўсё мала стасавалася. Сіманенка ну ніяк не пасаваў да гэтае ролі. У тым і рэч, што Сафія цудоўна ведала, што Сіманенка ня мог нікуды пайсьці, не папярэдзіўшы яе, ніводзін сусед ня быў у стане завабіць да сябе Сіманенку, бо хто-хто, а Сафія пастаралася, каб стасункі мужа з суседзямі абодвух палоў былі як стасункі кіроўцы аўтобуса з пасажырамі. Размовы — толькі ў мікрафон ці праз шкляную перагародку, у найлепшым выпадку — праз шчыліну, празь якую можна прасунуць талёнчык. Cафія жыла ў цэнтры гораду, ня ў самым цэнтры, вядома, аднак — «і ад цэзара далёка, і ад в’югі», то бок на прыстойнай адлегласьці ад вакзалу, але і не ў Шабанах. Добры, зялёны раён, ні табе заводаў, ні парадаў, ні рабаваньняў-згвалтаваньняў. Чыстая, цяністая вуліца маршала Маліноўскага. Наўрад ці каму прыйшло ў галаву выкрасьці ў яе Сіманенку, ды яшчэ ў выходны дзень. Кожны зь сяброў ведаў, чым гэта пагражае, ніхто б не наважыўся. А калі б у двары нешта раптам здарылася, Сафія абавязкова б пачула. Акно ж было адчыненае. Больш за тое, яна мела адмысловую інтуіцыю — хто, як не яна, выклікаў тады ўзімку хуткую. Што праўда, выклікала яна яе для сябе — надта ўжо балела галава, але ж хуткая, якая ўжо заяжджала да іх у двор, ледзь не пераехала цётку, што ляжала на дарозе з інфарктам і абмаражэньнем, і, як высьветлілася, гэтым самым уратавала цётцы жыцьцё. Сафія ўпотай ганарылася сваім учынкам.

Але гэтым разам яе інтуіцыя маўчала. Калі зусім сьцямнела, Сафія ўключыла ва ўсіх пакоях сьвятло, накінула швэдар і спусьцілася ўніз. У двары было ціха, раз-пораз, не зьвяртаючы ўвагі на Сафію, міма пад’езду праходзілі цьмяна знаёмыя ёй людзі, людзі з чэргаў, прыпынкаў, вагонаў і бальконаў. Прайшоў паліцэйскі патруль — трое сымпатычных паголеных хлопцаў. Па выходных патрулі праходзілі тут часта, але не затрымліваліся. Пад’ехала таксі, зь якога сталі выгружаць п’янага бацьку сямейства — мамка за татку, дачка за мамку, сынок за дачку, сабака за сынка: не дапамагло, давялося прасіць таксіста. «Мам, а гэта праўда, што хутка ў Шабаны мэтро правядуць?» — спытаў між справаю сын, але мама не адказала. Сафія адвярнулася, пастаяла, павіталася з кімсьці, хто прасьлізнуў міма яе ў пад’езд: сьпіна была шырокая, як у Сіманенкі, але на сьпіне боўтаўся доўгі хвост, перавязаны гумкаю — хлопец з чацьвертага паверху. Кажуць, сатаніст. Бацьку сямейства выгрузілі і пацягнулі ў суседні пад’езд. Апошнім увайшоў сабака, папярэдне агледзеўшы двор і зачыніўшы задняй лапаю дзьверы. Стала ціха. Паўсюль з-за сьценаў гаманілі тэлевізары: хорам. Можа, нешта цікавае паказваюць, падумала Сафія. Вярнулася, зачыніла дзьверы на замок. Сіманенкі дома не было. Яна прайшлася па кватэры, вярнулася ў перадпакой. Правяла рукой па аркушы, які быў прышпілены да сьцяны: яе рукой, чырвоным флямастэрам, там была выведзеная дата: 24 жніўня. Да гэтага дня заставалася яшчэ некалькі месяцаў. Можа, ёй і праўда трэба было паехаць дадому? Да сваіх бацькоў ці да Сіманенкавых. Яна ўключыла тэлевізар, ёй і праўда на момант здалося, што там могуць нешта сказаць наконт Сіманенкавага зьнікненьня. Можа, там зараз на экране зьявіцца й сам Сіманенка, паглядзіць на яе вінавата спадылба і ўсё растлумачыць. Але Сіманенка быў ня з тых, чыя прысутнасьць або непрысутнасьць у сьвеце нешта зьмяняе. Хаця зараз Сафія магла б з гэтым і паспрачацца. Яна разьдзелася, яшчэ раз падышла да акна ў кухні, агледзела двор, а потым легла ва ўмяціну, якая засталася ад Сіманенкі, і ўпершыню за гэты год выспалася.

Назаўтра яе з самай раніцы біла дрыготка, яна яшчэ ніколі такой ня мела; яна адзелася як мага прасьцей і выправілася на стаянку, дзе стаяла Іхная Машына. Стаянка падалася ёй агромністай, нібы незнаёмы горад. У цёмных акулярах, намацваючы ў кішэні не бязь цяжкасьці адшуканыя ёй у Сіманенкавых рэчах ключы, яна прабіралася між чужых аўтамабіляў, кожны зь якіх пры яе набліжэньні курчыў ёй дзіўную пысу; яна пачувалася заблукалай у нейкім гета, дзе ня вельмі любяць адзінокіх дамачак. Часам яе нават клікалі, вясёлыя, грубыя мужчынскія галасы, сьпіна ўздрыгвала, але яна не абарочвалася. Яшчэ загадзя яна вырашыла, што калі машыны ня будзе на месцы, то, значыць, усё вельмі кепска, а калі будзе, то ня ўсё яшчэ страчана і можна жыць далей, жыць з надзеяй. Стаянка, залітая сонцам і бэтонам. Яна была тут толькі аднойчы, даволі даўно, яшчэ да вясельля, і ўжо забылася, дзе дакладна стаіць Іхная Машына. «Чорт, нават спытаць няма ў каго», — падумала яна, спыніўшыся перад шчыльнымі радамі — уладальнікі аўто ўжо разьяжджаліся па сваіх справах, але шэрагі радзейшымі не рабіліся, так іх тут было шмат. Так, адрэсы Іхнай Стайні яна ня ведала. Часам ёй хацелася паклікаць Іхную Машыну — як клічуць бадзячых сабак ці кароў, але Сафія стрымлівалася. А яны стаялі перад ёй, такія безнадзейна аднолькавыя, «як кітайцы», падумала Сафія з роспаччу — калі яна і магла іх адрозьніць, то толькі па колеры: сінія, белыя, чырвоныя, чорныя, цёмна-зялёныя, высакародных мэталічных адценьняў. Ключы ўпалі з кішэні, яна таропка кінулася падымаць — а калі выпрасталася, убачыла яе, убачыла здалёк. Іхная Машына пазнала Сафію і кінулася да яе ўсім сваім ладным, прыземістым целам, сваёй акруглай заднічкай і замілавальнымі бакавымі люстэркамі. Сафія адамкнула дзьверы, села на месца кіроўцы, прамакнула лоб сурвэткаю. Пасядзела трохі, адчуваючы сябе ўсё больш упэўнена. Агледзелася, праверыла тое, што называлася сьмешным словам «бардачок» — у машыне не было ніякіх сьлядоў Сіманенкі. Але сама машына была на месцы і нікуды не зьбіралася ўцякаць. Гэта быў добры знак.

Вярнуўшыся, Сафія трохі паразважала і патэлефанавала ў паліцыю. «Муж зьнік», — сказала яна, цалкам разумеючы ўсю пачварную недарэчнасьць і ўсё глупства гэтых словаў. «Муж прапаў» — як «бялізну скралі». А вы ня вешайце, грамадзянка, бялізну на двары, як калгасьніца. Лепш слухаўку павесьце. На месцы паліцыянта яна б так і сказала. Але Сафія нічога не змагла з сабой зрабіць і, таропка распавядаючы ўсе нешматлікія падрабязнасьці, пачала міжволі дурнавата хіхікаць, што скончылася сапраўдным ровам. Яе, тым ня менш, выслухалі без асаблівага інтарэсу і сказалі абзваніць шпіталі, бо ўсе так робяць. Яна абзваніла, на гэта нечакана спатрэбілася так шмат часу, што, паклаўшы нарэшце слухаўку, Сафія адчувала сябе замардаваным вязьнем каменаломняў. Паабедаўшы, яна зноў набрала паліцыю. Слухаўку ўзяў ужо іншы паліцыянт, больш цярплівы і ветлівы, давялося яму наноў усё тлумачыць, гэты сказаў пачакаць дні тры, бо звычайна акурат тры дні — інкубацыйны пэрыяд бацылы зьнікненьня чалавека, пасьля якога чалавек гэты або сам знаходзіцца, жывы або мёртвы, але найчасьцей усё ж жывы, брудны, п’яны і з пахам якойнебудзь блядзі. Або не знаходзіцца, і тады ўжо яго можна пачынаць шукаць: задзейнічаць усе каналы, рассылаць сьпісы прыкметаў, апытваць грамадзян, шукаць у базах, вынюхваць, езьдзіць на апазнаньні і пісаць у «Чакай мяне». А чаму тры дні? Чаму не чатыры, чаму ня два, ня шэсьць з паловай — хацелася спытаць Сафіі? Што за магічны рэалізм, што за паліцэйская кабала? А як я буду акно зачыняць на кухні? Тады дашліце мне кагосьці, хто ведае «асаблівы падыход», хацелася сказаць ёй, але яна зрабіла выгляд, што супакоілася, паабяцала патэлефанаваць праз тры дні, калі «бялізна» ня знойдзецца, разьвіталася і паклала слухаўку, пачуўшы перад гэтым на тым канцы проваду шчыры, з прысмакам дэзадаранту мужчынскі сьмех.



Яна адшукала сярод мужавых рэчаў ягоную банкаўскую картку, сінюю з залатым надпісам «Symanienka», бо ейная, на якой усё яшчэ стаяла «Ziablik», была ўжо даўно проста кавалкам плястмасы. Аскепкам той дзіўнай пары, калі яна яшчэ працавала — «як конь», дадавала яна чамусьці кожны раз, калі прыгадвала тую эпоху, хаця праца была зусім няцяжкая. «О» ў гэтым кароткім слове ў яе зь невядомай прычыны заўжды станавілася дыфтонгам; напэўна, недзе ў падсьвядомасьці Сафіі гэта мусіла падкрэсьліваць адмысловую конскасьць працы. Схадзіла да банкамата і зьняла амаль усё, што было на рахунку, на ўсялякі выпадак. Калі вярнулася і села ў кухні ля акна, адкрыўшы куплены ёгурт і прагна паглынаючы яго сталовай лыжкай, то першым, што кінулася ёй у вочы, стала адсутнасьць сьмецьця ў кантэйнэры, да якога ўвечары яна выправіла свайго мужа. Нібы нехта замёў сьляды. Мусіць, пакуль яе не было, прыяжджала машына і забрала ўсё сьмецьце. Гэта ж відавочны факт, папярхнулася яна — і ўсё ж ёй стала яшчэ больш не па сабе. Відаць, яна яго ўсё ж кахала. Як дзіўна, сказала сабе Сафія, пры чым тут гэта.

Яе вялікі, недалёкі і сьветлы, як раённая паліклініка, муж Сіманенка быў чалавек добры… Шчыры… Што яшчэ? Вялікі, недалёкі, сьветлы (у сэньсе бляндын), добры, шчыры… Вялікі — у сэньсе такі мядзьведзь. Недалёкі, так — мог вось, напрыклад, узяць сканворд і не адгадаць за вечар ніводнага слова. Патэлефанаваў ёй неяк і дурным, радасным голасам паведаміў, што іхнага начальніка пасадзілі за хабар. Нібыта новы браць ня будзе. Купляў лятарэйкі. Шчыра верыў, што сяброўка Сафіі Вера, якая працавала ў бардэлі ў турэцкім Карсе, спэцыялізуецца выключна на танцах. Хаця тая як ужо толькі ні зьдзеквалася зь беднага Сіманенкі, апісваючы свой нудны job. Забываў рэшту ў краме. І гэтая гісторыя зь мясам… Як гэта ён яшчэ каніны не прыцягнуў. Куонь. Куонская каўбаса. Вось гэта што — гэта недалёкасьць ці няўважлівасьць? Ці проста тупасьць? Сафія адчыніла акно і ўтаропілася на пусты кантэйнэр для сьмецьця. Яна раптам раззлавалася на мужа так, што вырашыла чагосьці выпіць. Наліла сабе віна, хаця й ведала, што будзе балець галава. Пасьля віна зьнікненьне Сіманенкі стала падавацца ёй добра сплянаванай акцыяй, накіраванай супраць яе, Сафіі. Спробай пазьбегнуць адказнасьці — тыпова мужчынскім дзеяньнем, якое, на думку мужчын, ураўнаважваецца прынесеным імі мясам. Мясам невядомага паходжаньня. Кім была сплянаваная акцыя? Ды ім, зьніклым Сіманенкам. Сафія хрыпата рохкнула. Думка пра тое, што Сіманенка мог нешта сплянаваць, ды яшчэ ажыцьцявіць сплянаванае, падалася ёй бязглуздай. Але, нібы ў пацьверджаньне гэтай вэрсіі, пайшоў дождж, паліў на пусты, як сцэна, двор, у спарожнены кантэйнэр для сьмецьця, у выстаўлены на падваконьне келіх, у душу Сафіі. Ад дажджу лысеюць. Яна прыбрала келіх і паспрабавала зачыніць акно, але асаблівага падыходу Сафіі акно не прызнавала, таму яна паклала на падваконьне ангельскі слоўнік, прыціснуўшы ім раму. Праз шчыліну былі чуваць нейкія сырэны. Сырэны, сырыя старонкі, саркастычныя позіркі. Сафія ссунула фіранкі і села на стол. Пазванілі зь Сіманенкавай працы, спыталі, дзе ён. «Захварэў», — адрывіста сказала Сафія і кінула слухаўку. Дзе ён падзеўся. Дзе. Вядома ж, гэта магла быць і баба. Якая можа адрозьніць карову ад сьвіньні. Нават у такім выглядзе. Характарыстыка. Чаму ў гэтым слове так і чуецца нейкае харканьне? На грамадзяніна Сіманенку. Вялікі, недалёкі, сьветлы (у сэньсе бляндын). Добры, шчыры. Няўважлівы. Няздарны. Тупы. Зьніклы. Гад. Скрадзены (закрэсьлена). Каханы. Мядзьведзь. Конь. Куонь. Муж. Прафэсія. Што яшчэ? Майстар на ўсе рукі. Ну, можна сказаць, усьміхнулася Сафія. Яе, здаецца, трохі адпусьціла.

На ўсе рукі. А рук у Сіманенкі было шмат. Адна рука абдымала Сафію перад фотакамэрай, а другая рука лезла Сафіі ў станік (ён казаў, гэта яго супакойвае, а Сафія чытала, што дотык да жаночых грудзей падаўжае мужчынам жыцьцё — вось і падоўжыла), а трэцяя рука ведала асаблівы падыход да акна на кухні, а чацьвертая рука ведала асаблівы падыход да Сафіінай дзірачкі. Пазаймаемся сафістыкай — так ён гэта называў. А пятая рука кіравала машынай, а шостая рука прадавала тавары, якія ніхто не хацеў купляць, а ўсё ж куплялі, і нават пераплачвалі, а сёмая рука прыносіла мяса, а восьмая прыбівала, гудзела, сьвідравала і клеіла, а дзявятая рука трымала кніжку і пульт ад тэлевізара, а дзясятая рука падымалася, галасуючы, а адзінаццатая і дванаццатая часам апускаліся, і Сафіі трэба было пакутліва шукаць нейкія словы, каб іх падбадзёрыць. Ненавісныя моманты. Падбадзёрваць не ўваходзіла ў сьпіс яе талентаў. А трынаццатая рука несла пакет са сьмецьцем. І Сафіі, самотнай Сафіі на кухні з мокрым падваконьнем, Сафіі зь сякерай на каленях трэба было добра падумаць, якую руку адсекчы першай, калі Сіманенка ў рэшце рэшт вернецца.

Якое ён меў права зьнікнуць? — бясьсільна думала Сафія, і перад ёй выразна паўставаў вобраз пачка цыгарэт, схаванага за кнігамі. Яшчэ ўвосень, напісаўшы на аркушы чырвоным флямастэрам «24 жніўня», яна кінула паліць, пачаўшы такім чынам падрыхтоўку да гэтай важнай даты. Часам усё ж, прыкінуўшы меркаваную працягласьць Сіманенкавай адсутнасьці й аб’ём ягонай сёньняшняй занятасьці, яна дазваляла сабе цыгарэту-другую на бальконе, але не злоўжывала. Усе яе недапалкі дагэтуль ляжалі ў траве пад бальконам, яна бачыла іх кожны дзень, паліваючы кветкі, магла паказаць кожны на сьледчым экспэрымэнце, але Сіманенка ні пра што не здагадваўся. А тут наогул незразумела, ці мае яшчэ дзень 24 жніўня нейкі сэнс і з кім яна яго сустрэне. І ў якім выглядзе. Можа, у жалобнай сукенцы. Зрэшты, нават такое разьвіцьцё падзей не вызваляла б Сіманенку ад адказнасьці. Зьнікаюць яны, панімаеш, на сьмерць намякаюць. Муж адной знаёмай галадоўку абвясьціў, невядома зь якой прычыны. Знаёмая казала, нібы з-за палітыкі. Сафія зь цяжкасьцю магла ўявіць сабе чалавека, здольнага адмовіцца ад ежы дзеля палітыкі. А калі і магла, вобраз гэты не выклікаў у ёй нічога, апрача пагарды. Два тыдні муж знаёмай сядзеў на кухні, піў ваду, курыў, здымаў сябе вэб-камэрай і матам лаяўся на ўладу. Потым месяц ляжаў у шпіталі з атручаньнем. Бо ў першы дзень наліў ваду ў слоік, зь яго й піў, а слоік быў брудны, у ім нават знайшлі нейкую кішэчную палачку. Ад кішак не ўцячэш, нават калі захочаш, думала Сафія, з асалодаю закурваючы. Зноў жа — яна прыцягнула на балькон крэсла — рэч у адказнасьці. Калі маеш жонку і дзяцей, мусіш сам жэрці і іх карміць. А не галадаць і не зьнікаць ля сьмецьцевых кантэйнэраў. Можа, і добра, што краіна ў моцных руках. Каб на адказнасьць не забываліся.

На шчасьце, Сіманенка быў ня схільны да галаданьня. Бязь мяса ён бы на другі дзень падох. Колькі яна ні старалася паўплываць на яго — Сіманенка жэр, абрастаў тлушчам, сьвяціўся. Яна ажно пачула, як ён рохкае ў спальні. Нечакана ёй стала шкада беднага Сіманенку, які блукаў цяпер недзе па сьвеце, ня маючы ні кавалка мяса, у адных тапках, яна ўявіла, як ён баязьліва стаіць каля нейкай перасоўнай крамкі, робячы выгляд, што прыцэньваецца, як яго, такога вялікага, схуднелага, недалёкага, адцірае злая чарга, а ён выцягвае над ёй сьветлую віхрастую галаву, маркотна любуючыся недаступнай канінай.

Яна набрала Верку. Капсама аланы, як заўсёды. А Вярок, відаць, працуе. Ёсьць плюс у яе працы — у яе кожны дзень мужыкі зьнікаюць, і ніхто не бядуе, падумала Сафія. Яна дакурыла, села перад тэлефонам, пачала глядзець на яго так засяроджана, што нават калі б ён быў фэнам або пыласосам, усё адно абавязкова зазваніў бы. Але было ціха, так ціха, як ніколі не было яшчэ ў жыцьці Сафіі. Трэба было дзейнічаць. Яна набрала Сіманенкавага сябра і распавяла яму, запінаючыся, што здарылася.

«Не, ня ведаю, — сказаў сябра Сіманенкі. — Ты ў паліцыю тэлефанавала?»

«Сказалі, калі праз тры дні ня вернецца, будуць шукаць, — адказала Сафія спакойна. — …І галоўнае — у адных тапках. Ты падумай, можа, ён табе гаварыў што надоечы? Ну там, пра мяне, і наогул… Там, маўляў, дастала ўсё, не магу больш?»

«Не, Сафія, — сказаў сябра Сіманенкі. — Нічога такога. Ні пра цябе, ні пра дастала».

«Вось падонак, — сказала Сафія і чыхнула. — Нават пра мяне — і ні слова. А ты ня хлусіш мне, Вова?»

«Што ты, — сябра Сіманенкі засьмяяўся, і сьмех гэты выразна засьведчыў, што хлусіць ён часта, шматслоўна, брудна і ня толькі начальніку. — Сафія, табе можа дапамога трэба? Дык я прыеду ўвечары».

«А асаблівы падыход ты ведаеш?» — спытала Сафія тужліва.

«Што? Які падыход? Да чаго? — голас сябра зрабіўся адразу вышэйшы на актаву. — Я да ўсяго падыходы ведаю, — засьмяяўся ён з палёгкай праз імгненьне. — Не сумнявайся. Зьбіла з толку… Дык як?»

«Не, дзякуй, усё ў норме», — сказала Сафія і паклала слухаўку.

3.

Зорнай травеньскай ноччу 1995 года я выйшаў з пад’езду аднаго з дамоў у Зялёным Лузе. У гэтым пад’езьдзе, на трэцім паверсе, жыла мая дзяўчына. Я думаў застацца ў яе пераначаваць, бо яе бацькі былі на лецішчы — але яны нечакана прыперліся аб адзінаццатай гадзіне вечара на апошняй электрычцы. Дзяўчына, як мне здалося, зусім не засмуцілася, і гэта злавала мяне нават больш за раптоўнае бацькоўскае ўварваньне. Яна пра нешта пыталася, я нічога не адказваў. Мы трохі паляжалі ў яе пакоі, прычыніўшы дзьверы і слухаючы, як бацькі раскладваюць рэчы; здаецца, мы нават задрамалі, абняўшыся, я пахнуў ёй, а яна мной — у нас быў шчасьлівы дзень. Мяне пабудзіла яе маці, трасянуўшы асьцярожна за плячо. «Камусьці час ехаць дамоў», — прасьпявала яна паўшэптам. Я доўга ня мог уцяміць, што яна ад мяне хоча, глядзеў на яе паўсклеенымі вачыма, потым падняўся, разьвітаўся і бразнуў дзьвярыма.

Вуліца адразу вярнула мне прытомнасьць. Паветра было такое чыстае, сьвежае і халоднае, што я ўжо не шкадаваў пра сваё выгнаньне. Ліхтары гарэлі так запрашальна, нібы за кожным у ценю хавалася кавярня. З боку хлебазаводу ліўся водар толькі што сьпечанага хлеба. Я закурыў сваю астру зь фільтрам, зірнуў на знаёмыя вокны, ужо зусім цёмныя, і рушыў да трамвайнага прыпынку. На кожны мой крок двор адгукаўся звонкім рэхам, дарогу перабягалі каты, нейкія бліскуча-залацістыя ў сьвятле ліхтароў, на самай сярэдзіне яны на імгненьне спыняліся, глядзелі на мяне недаверліва і потым зьнікалі ў цёмным кустоўі. З другога боку дома прагрымеў трамвай — зусім пусты, мяркуючы па ягоным вясёлым ляскаце. Я пасьпеў яшчэ ўбачыць ягоныя агні, што дагаралі, калі выйшаў на прыпынак — гэта быў апошні трамвай. Хутчэй за ўсё, кіроўца нават не спыніўся б тут, пабачыўшы маю постаць на пустым прыпынку. Была роўна палова на другую. Грошай у кішэні я ня меў ні капейкі. Ад сну, як і ад злосьці, не засталося нават сьледу. Наперадзе была ноч і падарожжа праз увесь горад — і мне стала лёгка і радасна ад гэтай простай думкі.

Мой шлях ляжаў дадому — у Шабаны, раён дастаткова далёкі, каб дайсьці да яго на самым сьвітанку. Тады я яшчэ ня надта добра ведаў менскую геаграфію, ня надта давяраў свайму адчуваньню прасторы і вырашыў ісьці правераным шляхам: уздоўж трамвайных рэек. Яны мусілі вывесьці мяне ажно да ўнівэрмагу «Беларусь», туды, дзе цяпер станцыя мэтро «Партызанская». Там трэба было павярнуць на Партызанскі праспэкт і ісьці па ім наперад, на паўднёвы ўсход, падымаючыся з узгорку на ўзгорак, да ўпору. Пагатоў гэта быў шлях досыць добра асьветлены, і начны горад, які я так любіў, можна было разгледзець як сьлед. Я аблягчыўся, схаваўшыся за густым дрэвам — бо неяк не падумаў зрабіць гэтага, калі сыходзіў ад дзяўчыны; пачакаў, пакуль пройдзе зграя паўп’яных падлеткаў, што марудна рухалася з таго боку, дзе зьнік трамвай, і, напяваючы пад нос улюбёную песьню, пакрочыў туды, куды вялі рэйкі.

Ноч была незвычайная — а хіба можа быць звычайнай ноч, калі ты, дваццацігадовы бедны паэт, ідзеш па вялікім горадзе, вяртаючыся дадому ад сваёй дзяўчыны, зь якой дзьве гадзіны таму вы вытваралі на яе канапе немаведама што? Усё, што сустракалі на шляху мае прагныя вочы, падавалася напоўненым таемным сэнсам. Вадасьцёкавая труба, падобная да старога патэфона. Срэбная лужына. Зоркі, якія нехта, нібы задумаўшыся, перабіраў над тваёй галавой. Грузавік з надпісам «Людзі», які прагрукатаў міма. Каты, глухі сьмех у арках, куст, які пералазіў праз агароджу вайсковай часьці. Бялізна, якая пагойдвалася на бальконах, зачыненыя крамы. Ноч была такая, пасьля якой нішто ўжо ня можа застацца так, як раней. Ноч мэтамарфозаў і адкрыцьцяў, ноч успамінаў, ноч напярэдадні Шабаноў. Толькі дайшоўшы да скрыжаваньня Сурганава і Хмяльніцкага, дзе тады тырчэла знакамітая піўнуха, я ўсьвядоміў, колькі мне яшчэ трэба прайсьці. Шабаны падаліся недасяжнымі, нерэальнымі, няроднымі. Гэтае месца ня можа быць домам, паўтараў я, ідучы наперад, гэтае месца ня можа быць. Гэтае месца ня можа быць домам — словы цудоўна клаліся на рытм маіх крокаў. Гэтае месца ня можа быць. Яно занадта далёка — я хачу жыць тут, у Зялёным Лузе. Тут мне добра — а там цесна і трывожна. Чаму на мне, на нас ляжыць гэтае закляцьце — закляцьце Шабанамі? Адкуль яны наогул узяліся?

Гэткім самым пытаньнем я задаўся праз шмат гадоў, у зусім іншай краіне. І тады прыгадаў гэтую ноч, і гэтую дарогу, і гэты горад, які раптам зьявіўся перада мной ва ўсёй сваёй красе і жудасьці, зь яснасьцю апошняга сну, зь няўхільнасьцю пакараньня. І паспрабаваў адказаць прынамсі на першае сваё пытаньне. Дык адкуль яны ўзяліся?

Вёска, якая, перад тым, як сысьці ў нябыт, дала сваё імя новаму мікрараёну, насамрэч знаходзілася ад цяперашніх Шабаноў кілямэтры за тры на паўднёвы захад. Згодна з вайсковай мапай трыццатых гадоў, вёсачка гэтая ляжала сабе ціхамірна на правым беразе пакручастай, але вузкай і неглыбокай Сьвіслачы, на лугах, што суседнічалі з рэдкім, зусім не партызанскім узьлескам — па сваіх памерах і па значэньні яна саступала Вялікаму і Малому Трасьцянцам, што месьціліся непадалёку, разрэзаныя шырокай шашой. Тут яшчэ рыпелі калодзежы і рыкалі каровы, тут яшчэ гналі брагу і зьбіралі бульбу, зьдзіўляючыся летнім надвячоркам, куды падзеліся ўсе цені і чаму ў вёсцы не засталося ніводнай мышы і ніводнай птушкі, а ў Менску ўжо быў падпісаны плян барбароса. Шабаны былі асуджаныя, ад іх мусіла застацца толькі імя — убогі помнік некалі жывому паселішчу.

На месцы вёскі цяпер станцыя аэрацыі. Аэрацыя замест аеру — гісторыю стварае мова, а не наадварот. Прыгожае слова ня мае дачыненьня ні да неба, ні да палкаводца Аэцыя і азначае ня што іншае, як ачыстку сьцёкаў. З паветрам яе лучыць толькі датычнасьць да кіслароду — ім насычаюць ваду, якая праходзіць тут праз адмысловыя фільтры. Вада насычае тых, хто жыве на зямлі, так што шабаны — гэта абноўленая, перазапраўленая парода чалавека. Штучна абагачаная кіслародам. Аэраваныя людзі лягчэй пераносяць жыцьцё ў прамысловай зоне.

Новыя Шабаны былі ўзьведзеныя паміж Малым і Вялікім Трасьцянцамі, на правым баку Магілёўскай шашы. Да вайны прыкладна ў гэтым месцы знаходзіліся вёска Галінава, хутар Анелева і тарфянікі. За тарфянікамі, на другім баку ракі, месьціліся зусім маленькае Зарэчча і пасёлак Сьвіслач. Правым бокам Шабаны ўпёрліся ў трасьцянецкія могілкі, што захаваліся да нашых дзён, хаця там ужо даўно нікога не хаваюць — могілкі добра відаць з вокнаў тых шабаноўскіх дамоў, якія ўтвараюць доўгі мур на паўночным усходзе раёну. За могілкамі кульгае паўмёртвая рэчка Трасьцянка, якая, прамінуўшы лес і заводы, з палёгкай упадае ў возера Стайкі — зацьвілы, бутэлечна-зялёнага колеру вадаём, у якім вучылася плаваць і ў які спраўляла малую патрэбу не адно пакаленьне шабаноўскіх дзяцей.

Ёсьць тры кароткія таямнічыя словы, па якіх шабанолягі ўсяго сьвету, дзе б яны ні былі, беспамылкова пазнаюць роднасную душу. Гэта па іхным падручніку мы адольвалі нашую нікому не патрэб

ную навуку.

Душка. Самацей. Крукаў.

Шабаноўскі санктуарый. Іменьнік. Каляндар. Сонмік. Гэта вывучаюць на першым курсе, каб не забыць ужо ніколі. Гэта адскоквае ад зубоў нават у тым узросьце, калі саміх зубоў ужо даўно няма ў наяўнасьці. Гэта чытаецца з прыдыханьнем, як верш:

Составіл: Душка

Редактіровал: Самотей

Проверіл: нач. отд. военінж. 3-го ранга Крюков

Менавіта іхныя імёны стаяць на той мапе, якую я атрымаў з Прагі восеньскім днём … году. Гэта яны завізіравалі канчатковы варыянт Шабаноў перад тым, як прыйшоў майстар Сьмерць і пусьціў кісларод. Плён іхнай працы бясцэнны. Вось у гонар каго трэба было назваць тут вуліцы. Па вялікім, шабаноўскім рахунку. Kto ty jesteś? Я з Шабаноў. Мяне складаў Душка, рэдагаваў Самацей, правяраў Крукаў. Я ня зь вёскі і ня з гораду, я ня неба і не зямля, я не беларус і не расеец, ня рыба і ня мяса, я ад бабушкі ўцёк, ад дзедушкі ўцёк — і ад самога сябе неяк ужо ўцяку.

4.

На другі дзень Сафія стаяла, апранутая ва ўсё чорнае, перад дзьвярыма суседкі зьнізу. Тое, што яна выбрала менавіта гэтыя дзьверы, было невыпадкова — учэпістая памяць Сафіі даўно зафіксавала, што суседка зьнізу большую частку дня бавіць ля акна, уважліва сочачы за тым, што адбываецца ў двары. Да такіх людзей Сафія ставілася бяз злосьці, як да стыхійнага бедзтва, як да вар’ятаў, якіх колькі ні лячы, яны ўсё адно возьмуцца за сваё. За іх трэба быць вышэйшымі, ва ўсіх сэнсах, ім трэба помсьціць начамі, імітуючы бурлівыя оргіі, і па выходных, абстрэльваючы іх цяжкай артылерыяй нізкіх частотаў і выключаючы музыку роўна а палове на адзінаццатую, бо такія суседзі сьвята вераць, што «па законе шумець можна да дзесяці» і а палове на адзінаццатую выходзяць на пляцоўку, падымаюцца, задыхаючыся, цягнуць руку да званка — і тут бэн! — і музыка сьціхае, нібы й не было. Хто пасьля гэтага будзе скардзіцца. Пабурчаць — і ўніз. Яшчэ трошкі артабстрэлу, і зноў — бэн! А тады ўжо ўсё, цішыня, бо старых трэба шанаваць. Бэн. Чаму бэн? Можа, бэнц? Бамс? Сафія сама ня ведала, чаму ёй падумалася менавіта гэта: «бэн». Бэнам, калі яна вучылася ў школе, яе аднаклясьнікі чамусьці называлі чэлес. Пра што ўжо пра што, а пра Сіманенкаў чэлес Сафія зусім у гэты час ня думала. Не да таго. Можа, Вера і ўспамінае сваіх мужчын па іхных «бэнах», але ў Сафіі іншая праца. На дадзены момант — вынюхваць і аналізаваць. Сал! Які яшчэ сал? Нейкая ўнутраная дысьлексія ў яе ад усіх гэтых перажываньняў, вырашыла Сафія і націснула на званок.

«Ты ж Сафія, праўда? — спытала суседка, блізарука разглядваючы яе ў сутоньні пляцоўкі і тузаючы халат. — Я цябе й не пазнала, у чорным уся. Здарылася што?»

«У мяне муж прапаў», — сказала Сафія і зірнула суседцы проста ў вочы.

Зараз яна скажа: як прапаў? І рукамі плясьне.

«Як прапаў? — сказала суседка і пляснула рукамі. — Ты заходзь, праходзь на кухню, мы ж суседкі, вось і пасядзім па-суседзку… Даўно ўжо трэба было завітаць, пазнаёміцца… Зараз каньячку кульнём… Ты ідзі, ідзі, рыхтуйся», — яна падштурхнула падлетка ў майтках, які, ухмыляючыся, акурат выйшаў з прыбіральні, і выгнала яго зь цёмнага перадпакою. Сафія прайшла ў кухню, села.

Суседка адвярнулася да пліты, над якой навісала рудая кухонная шафа. — «Дык як прапаў? Расказвай, Зося».

«Пайшоў у нядзелю ў двор сьмецьце выкідваць і не вярнуўся, — сказала Сафія, кусаючы вусны. — Мо вы яго бачылі?»

«Ды што ж я, цэлымі днямі толькі і сяджу ды мужыкоў пільную? — сказала сьпіна, нэрвова засьмяяўшыся. — Што мне, Зосенька, заняцца няма чым?»

Сафія ласкава ўсьміхнулася сьпіне і закінула нагу на нагу. Падлетак, усё яшчэ ў майтках, прасьлізнуў у кухню, наліў сабе вады і стаў не сьпяшаючыся піць, зь цікавасьцю паглядваючы на Сафію. Суседка стукнула яго ў каршэнь, і ён, узвыўшы, схаваўся ў нетрах кватэры.

«Не, ну, бачыла я, як ён па двары ідзе, у адных тапках, у руках пакет, — сказала сьпіна, нахіліўшыся над плітой. — Выпадкова бачыла. А потым мой прыйшоў з гаражоў, дык трэба было есьці разаграваць, так. А больш я твайго Сіманенку дык і ня бачыла. Думала, дамоў пайшоў. Куды ж яму яшчэ ісьці, Сафія?»

«Сапраўды, куды?» — прамовіла Сафія абыякава.

«Хаця вось што я табе скажу, — уздыхнула суседка, не паварочваючыся. — Калі такое здараецца, то тут дзьве прычыны. Я табе са свайго жыцьця кажу, ня з кніжкі. Прычына першая — баба. Прычына другая — другая баба. Знойдзецца твой Сіманенка, нікуды ня дзенецца. Мой дык вунь колькі разоў прападаў. Аднойчы ажно ў Шабанах знайшлі, зь міліцыяй, з сабакамі, у блядзіны ў нейкай. Чула, дарэчы, хутка мэтро да самых Шабаноў хадзіць будзе? А што ў тапках, ты не зьдзіўляйся. Пойдзе такі ў тапках сьмецьце выносіць, выкіне пакет, спыніцца каля бака, паглядзіць на тапкі, на пакет выкінуты, і апануе яго сумнеў. А як сумнеў апануе, то стане яму д’ябал шаптаць: вось стаіш ты тут, каля сьмецьцевага баку, такі сабе ў тапках, і ніхто цябе ня любіць, і дома адны папрокі і сьпінагрызьзе. Падумае мужык і пагодзіцца: а праўда ж, папрокі і сьпінагрызьзе. А д’ябал — ён жа разумны, як баба, нячысьцік гэты, ён ведае, што ім сказаць, каб як найхутчэй дайшло — дык д’ябал далей песьню заводзіць: ты ім і тое, і тое, і сёе, і растакое — а яны табе толькі: грошы давай! Падумае мужык і скажа сабе: а праўда, я ж ім і тое, і растакое, а яны мне… А д’ябал далей: ты, у тапках, мудзіла! А мужык падумае: а і праўда, мудзіла я, бо ніхто мяне ня любіць, нават жонка, нават дзеці. А д’ябал яму: вось што ты толькі што на сьметнік выкінуў? А мужык адказвае: пакет са сьмецьцем. Вось я і кажу — мудзіла, зашэпча д’ябал, — ты падумай. Падумае мужык і падасца яму, што ён дапяў да сутнасьці. Гэта ж я маладосьць сваю і сілу толькі што выкінуў, скажа мужык і заплача. Мужчыны, яны, Сафія, дужа сэнтымэнтальныя. Яны больш за жанчын плачуць, гэта навукай даказана. Заплача такі ў тапках і скажа сабе: гэта ж я шчасьце сваё мужыкова выкінуў толькі што на сьметнік, як казёл апошні. І паедзе, як быў, у тапках, да блядзіны якой, бо падумае, што тая шчасьце ягонае падабраць можа, памыць, пачысьціць і на стол паставіць. А блядзіна дык і радая, уся нафуфырыцца, паголіцца, падмыецца — і чакае ўжо. За таксі заплаціць. Пральна, яна ж за ім не глядзела, калі ён з пахмельля падыхаў, калі яго ў гаражах манціроўкай па галаве стукнулі, калі яго ў паліцыі ўсю ноч мучылі, як нечалавека нейкага, за тое, што ён у мэтро заснуў, яна ж яго з арміі не чакала два гады, яна ж не пахала як конь, калі яго па два-тры тыдні дома не бывае. Твой Сіманенка, вядома, па гаражах уначы ня ходзіць, нічога не скажу, але наконт блядзіны я б на тваім месцы падумала, вылічыла б хто, хочаш, разам пасядзім, сьпіс складзем, кандыдатак прамацаем, чуеш, Сафія?»

Але не было ўжо ў кухні ніякай Сафіі. Суседка выпіла адзін кілішак, другі, журботна зьела лыжку ікры, зьняла з ручкі дзьвярэй рэмень і пайшла ў нетры кватэры займацца выхаваньнем.

Раніцай Сафія патэлефанавала сьвякрусе і, палохаючыся свайго голасу, распавяла ўсё як ёсьць. Яна яшчэ ніколі ў жыцьці не прамаўляла такія рэчы і таму адчувала сябе так, нібы вымушаная хлусіць. Як яна і чакала, на супакаеньне не было чаго разьлічваць — ёй самой давялося супакойваць сьвякруху, чаго Сафія дужа не любіла. Сьвякруха, аднак, з удзячнасьцю прымала суцяшэньні і патрабавала новых. Сафія наогул не выносіла патасу, ні ў якім выглядзе, і лічыла, што ўсе гэтыя словы, якія гаворацца выключна з мэтай іх сказаць, без увагі на канкрэтнае значэньне, словы абстрактныя і туманныя, словы, якія паразытуюць на традыцыі, словы, якія камусьці важна пачуць, што б яны ні значылі — гэта словы лішнія, нявартыя таго, каб быць у лексыконе прыстойнага чалавека. Кожны раз, калі яна была вымушаная іх вымаўляць, ёй здавалася, што ёй зараз зарагочуць у твар, а то і поўху ўлепяць, крыкнуць: «Што за лухту ты вярзеш!» — але ніхто так чамусьці не рабіў і з удзячнасьцю прымаў вымучаныя, бляклыя, мёртванароджаныя словы Сафіі. Больш за ўсё, здаецца, Марыю Генадзеўну ўразіла тое, што сын зьнік у адных тапках. Нібыта калі б ён зьнік у туфлях або красоўках, усё было б ня так драматычна. Сьвякруха наплакалася і пайшла піць лекі, а насамрэч званіць мужу. І тут ужо амаль адразу патэлефанаваў і сьвёкар, Лявон Уладзіміравіч. Той ужо стаў суцяшаць Сафію. І зноў — словы, словы, словы, словы, якія Сафія магла прадугадаць да лягічнага націску, да парадкавага нумару ў фразе, словы, якія самі па сабе ня значылі анічога — але трэба было цярпець, казаць дзякуй і нават трошкі паплакаць. Лявон Уладзіміравіч узяў з Сафіі абяцаньне сёньня ж аднесьці заяву ў паліцыю, і яна паабяцала, намагаючыся як найхутчэй скончыць размову. Сьвёкар палез адбымацца — па тэлефоне гэта было нялёгка, але затое і ня так гідка. Не пасьпелі яны разьвітацца, як ператэлефанавала Марыя Генадзеўна, ужо пасьля лекаў — гэтай Марыі Генадзеўне трэба было пачуць, як Сафія плача. Закочваючы вочы, Сафія сымітавала кароткі аргазм, і гэта прайшло. Дзейнічаць трэба, а не раўці — хацелася крыкнуць ёй у слухаўку. І гэта ж быў толькі пачатак — пакуль Сафія размаўляла з Марыяй Генадзеўнай, на лінію марна прарывалася маці Сафіі, зь якой ужо пасьпеў зьвязацца Лявон Уладзіміравіч, так што давялося яшчэ гаварыць і з маці, вечна падазроны голас якой гэтым разам быў афарбаваны ў колеры трыюмфу: маўляў, я ж казала, я ж цябе папярэджвала!.. Потым Сафія ўрэшце вылезла з ванны і паехала ў паліцыю, напісала заяву, пераконваючы сябе, што ніхто ў райаддзеле зь яе не сьмяецца.

Цяжкі выдаўся дзень, што й казаць — а ўвечары трэба было прыгатаваць нешта для сьвёкра, сьвякрухі і маці, якія зьбіраліся да яе, едучы з розных канцоў гораду, нібыта на сьвята, нібыта 24 жніўня даўно прайшло і Сіманенка… Не, хопіць на сёньня Сіманенак, сказала сама сабе Сафія, зачыняючы за сватамі і маці дзьверы. «Можа, нам застацца?» — пяты раз спытала Марыя Генадзеўна, пакуль маці гладзіла Сафію па галаве, але Сафія красамоўна зыркнула вачыма ўніз: таксі чакае! Вярнулася да сьціплага стала, выпіла гарэлкі і, нічога не прыбіраючы, пайшла спаць.

5.

Ідзі, ідзі, калі б ты жыў на Якуба Коласа, ты б ужо быў дома. Вядома, што назвы вуліц маюць на людзей, якія жывуць на іх, дзіўны, містычны ўплыў. Назву сваёй вуліцы не выбіраеш — зь ёй нараджаешся і паміраеш. Яе можна ненавідзець, можна абурацца, пратэставаць, зьбіраць подпісы за перайменаваньне — але калі ты жывеш на Леніна, то Ленін жыве ў табе. Часам мы цешым сябе думкай, што здольныя паўплываць на тапаніміку. Слабыя, убогія духам, сьмешныя, мы лічым, што калі назавем свае вуліцы імёнамі сапраўдных герояў ці вернем ім старадаўнія назвы, то зьменіцца навакольле і зьменімся мы самі. Час зразумець, што ні гераічнае мінулае, ні проста нейкае мінулае

нам не пасуе, мы яго не заслугоўваем. Навесіць паўсюль новых шыльдаў — яшчэ ня значыць стаць вартым імёнаў, якія на іх напісаныя. Таму лепш прызвычаіцца да таго, што нам далі, ня рыпацца і прыгледзецца да аб’едкаў, якія кінула нам улада. Гэтыя назвы даўно ўжо ня маюць сэнсу, ніхто ня памятае, чаму вуліцы называюцца так, а не інакш, засталіся толькі гукі, дыфузныя працоўныя выкрыкі, зь якіх можа атрымацца ўсё што заўгодна.

Гэтаксама як мову, паводле акадэміка Мара, можна зьвесьці да чатырох першасных элемэнтаў — так і Шабаны складаліся з чатырох галоўных вуліц: Ротмістрава (Рош), Сяліцкага (Сал), Бачылы (Бэн) і вуліцы, якая так і называлася: Шабаны. Ротмістрава і Сяліцкага, пачынаючыся ад Партызанскага праспэкту, агіналі раён з захаду і ўсходу, на поўдні іх злучала паміж сабой вуліца Шабаны. Вуліца Бачылы дзяліла ўсё гэтае ўтварэньне на дзьве часткі і была своеасаблівай мяжой паміж старымі і новымі Шабанамі.

Вуліца Ротмістрава — назва даволі мілагучная і не стварае праблем пры ўспрыманьні яе замежнікамі. Rotmistrowstraße або Rote-Мistrow-street магла б існаваць ня толькі ў Шабанах. Самое слова «Ротмістрава», здаецца, мусіла б настройваць на вайсковы лад, бо «ротмістар» — гэта нешта трошкі польскае, але перадусім белагвардзейскае, з раньняга, кранальнага дзяцінства зь яго героямі грамадзянскай вайны і суворай каляровай герархіяй. У тых каляровых баталіях я заўжды быў на баку белых, а пазьней — фрыцаў. Можа, таму, што тагачасная прапаганда, сама таго не ўсьведамляючы, рабіла сваіх анёламі, супэрмэнамі, паўбагамі, а ўсё чалавечае заставалася на долю ворагаў? Супэрмэны хутка надакучваюць, пагуляў і выкінуў, а чалавечае, злое ляжыць у табе тонамі, ты — бяздонная бочка чалавечасьці, і цябе да яе цягне інстынктыўна.

Ротмістар стаіць прыкладна тамсама, дзе і паручнік, на пару з тым легендарным есавулам, які кінуў каня, бо прыстрэліць не паднялась рука. Такім чынам, вуліца Ротмістрава мелася стаць наглядным дапаможнікам да ўрокаў ПВП у старэйшай школе. Глядзі ў акно, натхняйся, зараджай, страляй. Ябош, як казалі ў Шабанах. Ці — эстэцкі варыянт: ейбож (ад ей-боже). Мелася, але ня стала. Чамусьці чуецца ў ёй нешта гастранамічнае, але не рэстараннае, а хутчэй сталоўскае: бо тут ёсьць рот і міса, а што яшчэ трэба — калі галодны, можна браць зь місы нават рукамі, так нават смачней. Магчыма, гэта салдацкая сталоўка. Ці турэмная. Рот. Міса. Страва? Трава. Мясам у такіх сталовых ня кормяць.

Як і належыць есавулу, паручніку, фэльдфэбэлю ці дзеншчыку, господін Ротмістровъ меў густыя вусы: сьціплая даніна адначасова Будзённаму і мужчынскай будзённасьці. Потым да вусоў дадаліся акуляры, у выглядзе зьявілася нешта адміральскае, Ротмістраў на сваіх позьніх фота глядзіць у іх, нібы ў пэрыскоп субмарыны ў пошуках чарговага «Вільгельма Густлафа». Хаця сам ён быў танкіст — але якая розьніца, у чым плаваць. Былы волскі плытнік Ротмістраў паўсюль пачуваўся, як рыба ў вадзе.

Невядома, што было водападзелам у жыцьці Ротмістрава для яго самога. Магчыма, той момант, калі ён быў у канцы трыццатых выключаны з партыі і над ім навісла пагроза арышту — ды ўсё абышлося. Але для нас самая важная дата ў ягоным жыцьці — 3 ліпеня 1944 году. Менавіта з гэтага дня пачынаецца шабаноўскі пэрыяд яго жыцьця. Пятая гвардзейская танкавая армія пад кіраўніцтвам атамана Ротмістрава бярэ Менск. Напярэдадні генэрал атрымаў прачуханца ад Стаўкі: «Стаўка незадаволеная маруднымі і нерашучымі дзеяньнямі 5-й танкавай арміі і зьвязвае гэта з дрэнным кіраўніцтвам з боку тав. Ротмістрава… патрабуе імклівых і рашучых дзеяньняў…» І Ротмістраў, які цудоўна ведаў, чым пагражае такая незадаволенасьць, вырашыў кінуць да ног Стаўкі сталіцу советской Белоруссіі. Хутчэй за ўсё ні сам Ротмістраў, ні ягоныя танкісты вёску Шабаны так і не наведалі, Менск яны бралі з поўначы і паўночнага ўсходу. Узялі і пакацілі далей, на Вільню. Там у Ротмістрава не атрымалася рашучых дзеяньняў, і камандуючы фронтам Чарняхоўскі зьняў яго з пасады. Але было ўжо позна… Менск быў асуджаны, хай сабе і праз сорак гадоў, прыняць дзіўнае мяно на свае абноўленыя мапы.

Што было да Менску? Усялякія гераічныя ўчынкі, кшталту здушэньня паўстаньняў і ўдзелу ў розных інтэрвэнцыях. Ротмістраў браў Кранштат, удзельнічаў у дурным савецкім паходзе на Польшчу і ў той ганебнай вайне 1940-га, калі Сталін спрабаваў паставіць на калені Фінляндыю, каравуліў у засадзе са сваімі танкамі Літву і Беларусь, каб не ўцяклі. У першыя дні вайны, якая прынясе яму славу вызваліцеля Менску, Ротмістраў будзе бадзяцца па беларускіх і літоўскіх лясах, выходзячы з акружэньня, а празь некалькі месяцаў ледзь ня трапіць пад трыбунал з фармулёўкай «за баязьлівасьць». Пасьля вайны нейкі час ён камандаваў бранятанкавымі часьцямі савецкіх акупацыйных войскаў у Нямеччыне, стаў маршалам, выкладаў у вайсковай акадэміі і…

І пісаў кніжкі. Так сталася, што Бачыла — не адзіны пісьменьнік, увекавечаны ў Шабанах. Ротмістраў таксама — господін літератор. Я зайздрошчу гэтым назвам, такое можа дазволіць сабе толькі сапраўдны забойца. «Час і танкі». Адзіны ягоны скарб. Толькі гэта і было ў яго. Калі часу было мала, танкаў хапала зь лішкам. І наадварот. Не, сам не забіваў. Ну, хіба трошачкі. Забіваюць танкі, танкісты заўсёды страляюць у паветра. Ці вось яшчэ ягоная кніжка — «Сталёвая гвардыя». Нічога сабе. Проста капітанул Карнэліў Зэля Кадрану нейкі, а не савецкі маршал. У гэтым сэнсе Ротмістраў пасуе Шабанам: холадам, фактурай, ляскатам, смуродам, машынным алеем на сваіх рымскіх арлах… Цікава, колькі б яму спатрэбілася танкаў, каб зьнішчыць Шабаны? Нуль цэлых адна дзясятая? Адна гусеніца? Раз прамой наводкай — і няма вёскі.

Танкіст, вусач, маскаль, камуніст, вызваліцель — што яшчэ трэба, каб тваім імем назвалі вуліцу ў Менску? Толькі памерці. З гэтым была праблема. У гонар жывых вуліцы не называюць. Чакаць давялося доўга. Ротмістраў усё жыў і жыў, а вуліца заставалася безыменнай. Але што паробіш, у Сьвятога Маразму цярпеньня паболей, чым у простага чалавека. Вёска Шабаны перастала існаваць, зьявіўся мікрараён. Вось табе гатовы Маўзалейчык. Памерламу надоечы ў Маскве барыну якраз будзе па чыну, падумалі ў Менску. Не праспэкт жа ягоным імем называць.

6.

На парозе стаяў Сіманенка.

Схуднелы, сур’ёзны, з заўважна паразумнелымі вачыма, няголены, паміж расстаўленых ног — заплечнік, у руцэ — гвазьдзікоў букет, сам — пасівелы брунэт. То бок, не Сіманенка, вядома ж, але нехта дужа падобны. Сафія нацягнула на плячо шлейку камбінацыі, заміргала, закрываючы рукой грудзі, зморшчылася, пазяхнула і прыгадала.

(…«Мы, канечне, патэлефанавалі яму, ён, канечне, прыедзе, — хутка казала сьвякруха, чымсьці пазвоньваючы — ці то чайнай лыжачкай, ці то ключамі ад сьвёкравага сэрца. — Самалётам. Канечне, пажыве ў цябе. Так мы вырашылі. Табе адной, канечне, нельга заставацца ў такі час. Вядома, дапаможа табе, пакуль ня вернецца твой…»

Тут сьвякруха закалацілася ў плачы, і звон зрабіўся бесьперапынны. А за кватэру хто плаціў? Сіманенка. Яна пасьпела прыкінуць: грошай, заробленых Сіманенкам, ёй мусіла хапіць амаль на год — калі жыць сьціпла, эканомячы на ўсім, чым можна. Таму Сафіі нічога не заставалася, як безь пярэчаньняў прыняць гэты пазаўчорашні ультыматум сьвякрухі. Яна купіла таго-сяго, думаючы, што госьць, а пагатоў — госьць-жылец ёсьць зьяваю непрадказальнай і ўсё адно чагосьці ня хопіць, давядзецца зноў думаць за дваіх, гатаваць на дваіх, улічваць прысутнасьць, не расслабляцца і, напэўна, зноў часам гаварыць што прынята, а ня тое, што мае значэньне. Але I will survive, вырашыла яна, мо гэта і да лепшага...)

«Данілка, — сказала яна, шырока і ласкава ўсьміхнуўшыся. — Заходзь, чаго стаіш? Сказалі, ты ўвечары прылятаеш, я не чакала так рана».

«Здароўкі, сталіца Баўгарыі», — прамовіў ён хутка і кінуўся ёй у ногі —разувацца.

Калі яна два гады таму ўпершыню пачула, як завуць мужавага малодшага брата, то ўявіла сабе нешта такое вялікае, няўклюднае, румянае, яшчэ больш сіманенкавае за самога Сіманенку. Высьветлілася, што ўсё ня так, што брат у Сіманенкі хударлявы, маўклівы, з вострым падбародзьдзем і з вачыма такімі сумнымі і цяжкімі, што Сафія пазьбягала ў іх глядзець. Здаецца, ён быў на нешта хворы, на што, яна ўжо забыла, а пытацца ў сьвякрухі не хацелася. Яна, па праўдзе, бачыла яго толькі двойчы — на вясельлі, дзе яны адразу ж адно адному спадабаліся і хадзілі курыць за пункт прыёму шклатары — побач была кавярня, дзе Сіманенка, шчасьліва лыпаючы вачыма, прымаў бясконцыя віншаваньні і інструкцыі па карыстаньні маладой жонкай, і мясцовыя сінюгі займалі адначасова чаргу і ў пункце, і на выхадзе з кавярні, у надзеі, што ім нешта перападзе. Яшчэ быў юбілей сьвёкра, праз пару месяцаў, і Даніла тады таксама прыляцеў, праўда, тады ў іх пагаварыць так і не атрымалася, бо гэтым разам Сіманенка ад яе не адыходзіў, і неяк так усё й прайшло скамечана, як ні пра што, і Сафія бачыла, што Даніла кідае на яе цяжкія, тужлівыя позіркі — а потым яны разьвіталіся каля таксі, і ахмялелы Сіманенка доўга ціскаў брата, так што яна з Данілам і разьвітацца як сьлед не пасьпела. І вось ён стаіць перад ёй, пахнучы ўсялякімі правізорыюмамі: залямі чаканьня, гатэлямі, гостэламі, цягнікамі, таксі, мытнямі, нясьвежай вопраткай, невядома адкуль, невядома чым займаецца, невядома што будзе тут рабіць і невядома як яшчэ да яе паставіцца. Пакуль што па яго твары нічога нельга было сказаць.

Яны разам пасьнедалі, папілі кавы на бальконе, яна асьцярожна параспытвала, што ў яго і як, і зноў нічога не зразумела: тое, чым ён жыў, было неспасьцігальным, цьмяным, бясконца ад яе далёкім, такім чужым, як аскепак мэтэарыта ў супе, а гаварыў Даніла цяжка, марудна, так сьцісла, што Сафіі здавалася, ён кожны раз хоча заціснуць у два кароткія словы тысячу розных сэнсаў, ды так, каб яна потым тыдзень разгадвала, што ён насамрэч меў на ўвазе.

«Ты будзеш спаць у залі», — сказала яна, кладучы на канапу бялізну. Навошта яна гэта сказала, і так жа ясна, дзе ж яму яшчэ спаць, не на кухні ж — хаця і там часам клалі лішніх гасьцей, але выпадак быў ня той. Ён паставіў каля канапы заплечнік, расшпіліў яго, аддаў Сафіі розную абавязковую чакалядную хрэнь, пайшоў у душ. Яна стаяла сярод пустой залі, адчуваючы сапраўдную роспач. Адзінадзіны заплечнік і стос бялізны ўмомант зьнішчылі ўсю ўтульнасьць, увесь парадак, усю гармонію пакою і наогул цэлай кватэры, якія яна так старанна падтрымлівала. Ілюзія, што яна, Сафія, проста чакае мужа, які паехаў у камандзіроўку — недалёка, хутчэй у Магілёў, чым у Манголію — сканала так імкліва, што Сафіі стала холадна і страшна. Варта было прыехаць Данілу, як яна ўпершыню адчула сябе той, кім яна была ўжо тыдзень — жонкай, у якой прапаў муж. Душ за сьцяной шумеў, як безнадзейны дождж, асаблівага падыходу ніхто ня ведаў, і чым далей Сафія глядзела на недарэчны заплечнік, тым больш разумела, што гэта, напэўна, ужо назаўсёды, што яна застанецца адна і яе далейшае жыцьцё, відаць, будзе такое самае — суцэльны правізорыюм: зьнятыя на пару месяцаў маленькія кватэры бяз мэблі, вымушаныя пераезды да маці ў безграшовы час, нязручныя начоўкі ў сябровак, такіх самых, як яна, ды, часам, гатэльныя нумары, зь якіх яна будзе выскокваць шэрым досьвіткам, звыкла дакараючы сябе за мінулую ноч.

«У-у-у, — ціха завыла Сафія. — У-у-у». І нечакана ён стала лягчэй.

«Скажы, — спытаў ён увечары, калі яны пілі віно ў кухні і закусвалі нейкім цягучым, клейкім печывам. — Як ты сама лічыш, што зь ім магло здарыцца? Толькі праўду. Без увагі на яе колер».

«Я ня ведаю, — сказала Сафія, спахмурнеўшы. — Я праўда ня ведаю, што табе сказаць».

«Проста так ніхто не зьнікае, — пераканана прамовіў Даніла. — Ты ведаеш яго лепш за ўсіх. Нават за мяне. Ён…»

Даніла заплюшчыў вочы, сьціснуў зубы, перагнуўся напалам, затушыў навобмацак цыгарэту. Адсунуў Сафію рукой — яна кінулася дапамагчы, хаця й не разумела, што зь ім. Выпрастаўся, махнуў, усьміхнуўся.

«Ужо ўсё добра, — сказаў ён. — Бывае. Нельга было так жэрці пасьля двухдзённага посту. Скажы: ён мог перабегчы камусьці дарогу?»

«У сэньсе?» — Сафія зірнула на яго зь недаверам.

«Таму, хто на самым версе. Ці таму, хто думае, што ён на самым версе».

«Я цябе не разумею, — сказала Сафія з жахам. — Патлумач, што ў цябе за дзікія ідэі».

«Сафійка, у гэтай краіне зьнікаюць людзі. Палітыкі, журналісты…»

«Праўда? — яна ўдала такое зьдзіўленьне, што на імгненьне ў вачох Данілы мільганула нянавісьць. — Я думала, Сіманенка адзін такі. Я чытала, у краіне трыста чалавек за год зьнікае. І дзьвесьце дзевяноста дзевяць знаходзяцца праз тры дні. У якойсьці блядзіны ў Шабанах. Палітыкі, журналісты… Дык Сіманенка не палітык, дзякуй табе божа, і не журналіст. Уяўляю сабе Сіманенку, які піша перадавіцу. Ці Сіманенку-дэпутата. Не, я б і ня выйшла за яго, калі б ён нейкім канцом да палітыкі быў прычэплены… Мне спакой трэба, Данілка. Мне ня трэба, каб лепш, чым у другіх. Мне трэба каб ня горш. Толькі так можа быць спакойна. А палітыка, журналісты… А якія гэта ў нас палітыкі-журналісты зьніклі? Я нешта прапусьціла».

«Падумай, — прамовіў Даніла, зірнуўшы на яе так пранізьліва, што яна адвярнулася, ужо ўпэўненая, што гэтае супольнае пражываньне ёй яшчэ вылезе бокам. — Можа стацца, што мой брат раней і праўда нічым такім не цікавіўся… А потым сал! бэн! рош! — і зацікавіўся. Людзі часам празраюць, ведаеш. Вочы адплюшчваюцца».

«Ды ён гэтых палітыкаў ненавідзеў! — сказала Сафія і пастаралася зірнуць яму ў вочы як мага глыбей. — Ён такі законапаслухмяны быў, ты сабе не ўяўляеш. Казаў: я б ім языкі паабсякаў, каб не бурылі тое, што самі не будавалі. Я зь яго нават зьдзекавалася часам: халуй ты, кажу, Сіманенка, натура ў цябе — як у слугі. А ён: так, я халуй, а ты жонка халуя, на халуях сьвет трымаецца… Што ты тут запярэчыш…»

Прыгадаўшы гэта, Сафія міжволі дала сябе апанаваць успамінам, у якіх Сіманенка з уласьцівым вечару панядзелка смакам еў смажаныя рэбры, глядзеў тэлевізар і жаваў слова халуй зь нейкай асалодай, як халву. Халва са смажанымі рэбрамі — вось і ўвесь Сіманенка. Гэта было перад гадавінай іхнага вясельля. Яны тады слаўна патрахаліся. У яго герпес быў на губе. А назаўтра, калі ён адвозіў яе да доктара, яны трапілі ў аварыю. У маленькую такую аварыю. Сіманенка адразу прызнаў сябе вінаватым, заплаціў. Вярнуўшыся ў машыну, выглядаў злым, але Сафія бачыла — ён быў рады спакою. І яна яго зразумела. Не наканавана Сіманенку было загінуць у месяц нісан ад вузкавокага нісана, а ад чаго наканавана — ведаюць толькі яго шэрыя тапкі.

«Слухай, а што гэта ты сказаў толькі што: салбэнрош? Гэта па-якому?»

«Я? Ня памятаю, — Даніла глядзеў напружана ў цёмны двор і піў вялікімі глыткамі віно. — Халуй. Калі сем пакаленьняў продкаў былі рабамі, прыгоннымі, слугамі ды лёкаямі, як гэта зь сябе адразу выціснуць? А калі і выціскаць ня хочацца? Уяві сабе Расею пасьля сямнаццатага году — уся старая сыстэма абвальваецца, і тыя, хто яшчэ ўчора быў слугамі, хто стагодзьдзямі быў слугамі, раптам абвяшчаюцца гаспадарамі. Усё перакручваецца, бы ў люстэрку…»

Яшчэ ня верачы свайму носу, Сафія раптам адчула, як у паветры кухні зьявіўся едкі пах страўнікавых газаў. Яна ня чула гуку — і тым ня менш пах быў. Свойскі, хатні, нібы яна купіла сёньня ў заакраме нейкую жывёлу і пасяліла яе тут, на кухні. Сіманенка рабіў гэтаксама — нячутна, нічым не выдаючы сябе, Сафія ніколі не прызнавалася, што нешта такое адчула, гэта быў пах жыцьця — непрыемны, але такі натуральны. Напэўна, так будзе зь дзецьмі. Яна не павінна была пра гэта ўсё думаць у такі момант — але ж вось думала, і чым больш думала, тым мацней засяроджвалася на гэтым паху, які падказваў ёй, што яна не адна, і што Сіманенка патрэбны ня толькі ёй, але й камусьці яшчэ, Сіманенка стаў знакам, якому нарэшце надалі значэньне, «Сіманенка» значыла яна сама плюс некалькі асобаў, заключаных у крэўныя, крывавыя дужкі, і, магчыма, мінус зьмяняў бы значэньне Сіманенкі, ягонае аблічча, ягоны вобраз; але той Сіманенка, якога яна ведала, існаваў толькі як сума пэўных складнікаў, адсутнасьць аднаго зь якіх непазьбежна азначала б ягоную гібель.

«Раб, які атрымаў свабоду, ніколі ня зможа выхаваць сваіх дзяцей вольнымі людзьмі — у найлепшым разе рабамі, якія атрымалі свабоду, — сказаў Даніла, наліваючы ёй яшчэ віна. — Разумееш? Мы ўсе — унукі слуг, праўнукі рабоў… Я ўцёк ад халуйства — але ці перастаў быць халуём? Кожны дзень я ратую ў сабе халуя, ратую, спрабуючы забіць… Душу яго — і ў апошні момант ратую. Бо калі забіць халуя ў сабе — ці шмат застанецца? Ці дастаткова шмат, каб жыць далей?»

«У цябе жывот баліць?» — спытала Сафія. Ёй стала непрыемна, што такі нешматслоўны Даніла гаварыў цяпер амаль без супыну.

«Не, не, — заматляў галавой брат Сіманенкі. — Распавядзі мне, што ён быў за чалавек? Мы рэдка бачыліся».

«Ён быў вялікі, недалёкі і добры».

«Як харчовы рынак», — засьмяяўся змрочна Даніла.

«Ведаеш, я думаю, ён кахаў мяне».

«Не сумняваюся, — сказаў Даніла. Бутэлька перад ім ужо была пустая. — Але што яму было даспадобы? Чым ён цікавіўся? Чым дыхаў?»

«Пажэрці любіў, — сказала Сафія і ўтульна паставіла ногі на крэсла, утаропілася ў акно, пастукваючы па калене пустым келіхам. — Дыхаў… Чым давалі, тым і дыхаў. Непераборлівы быў, ведаеш. Да пэўнай ступені. Такое адчуваньне, што сам зьдзіўляўся, як гэта ён мае ўсё, што… што мае. Мяне часам зьдзіўляла, што ён… Як гэта сказаць… Ведаеш: кажу, Сіманенка, хадзем у тэатар. О, кажа, хадзем, няма праблем. Пасьля спэктаклю пытаюся: спадабалася? Вельмі, кажа. Можа, кажу, не спадабалася? Не, кажа, файна. Можа, кажу, у кіно. Выдатна, у кіно. Пытаюся: ну як фільм. Файна. А што табе, Сіманенка, больш спадабалася: спэктакль ці фільм? А ён глядзіць на мяне так… Не магу апісаць. Не разумее, што я ад яго хачу. І пры гэтым радасны такі, напраўду. То бок на выставу котак — клясна, на народныя зімбабвійскія танцы — цудоўна, на баі бяз правіл — файна, так бы ён сказаў, я ўпэўненая. І пры гэтым: гатовы спрачацца з-за лухты, з-за мяса, з-за адной літары, з-за таго, на чым ехаць да сьвякрухі — на машыне, на мэтро, на таксі ці на аўтобусе…»

«Ясна. Ну, гэта нам мала што дае, — сказаў Даніла. — Цяпер мне здаецца, што ён быў такі заўсёды. Заўсёды…»

«А ты зьмяніўся, Даніла».

«Я? У які гэта бок? — ён непрыемна засьмяяўся. — Спадзяюся, у лепшы?»

Зімна было ў кухні, накурана, брудна, смуродна і зімна. Нібыта Сафія з Данілам прабіраліся ўвесь дзень праз завалы, руіны і трупы, бязладна фатаграфуючы канец сьвету, а потым вырашылі пераначаваць у нейкім закінутым доме.

*** Як ні старалася Сафія падняцца раней за Данілу, нічога ў яе ня выйшла. На кухні яе чакаў сьняданак — настолькі ж кранальны, наколькі агідны, Сафія не любіла сьнедаць, зьядала звычайна ёгурт і выпівала кубак кавы, а тут — нейкія астылыя перасмажаныя тосты, тлустая шынка, салодкае масла, вадзяністы джэм, мокры агурок, яйка, шкарлупіньне якога здымалася разам з усім зьмесьцівам, так што ў выніку ў руках заставаліся толькі крышкі зеленаватага бялку. «Я думаў, ты раней прачнешся», — сказаў Даніла, які пахнуў таннай

кавай, і вінавата аблізаў ліпкія пальцы.

«Я з табой растаўсьцею, зьяжджай хутчэй».

Даніла папярхнуўся. Сафія ўсьміхнулася ўбок, упіхнула ў сябе тост і пайшла ў душ. У ваньне яна адразу заўважыла чорныя, кучаравыя мужчынскія валасы, размашыста прыліплыя да сьценак, нібыта нехта пакінуў на белым аркушы ванны аўтограф. «Госьці ўжо тут, Сіманенка, — прашаптала Сафія, стоячы пад прахалодным душам. — Ты хутка?» У ванным пакоі было так нязвычна душна, нібыта нехта стаяў тут і наўмысна з усяе моцы дыхаў, дыхаў, дыхаў. Пахла мужчынскім дэзадарантам, не Сіманенкавым, такім востра чужым, якім бывае пах з адчыненых дзьвярэй чужой кватэры, міма якіх праходзіш, спускаючыся ў двор. Яна адсунула фіранку. Ванны пакой, які дагэтуль быццам бы ехаў кудысьці, зараз спыніўся. Сафія выйшла — адна ў незнаёмым месцы, бяз пляну, бяз грошай, бязь вернага сябра, толькі мінакі і паліцэйскія вакол; ці можна на іх спадзявацца?

За гэтую ноч яны сталі адно адному неяк бліжэйшымі. Прынамсі, прачнуўшыся раніцай, Сафія зь нейкім дзіўным задавальненьнем падумала, што яна ў кватэры не адна, і вырашыла, што часам сьвякруха здольная прымаць разумныя рашэньні. Так ці інакш, прысутнасьць побач Данілы дапаможа ёй трымаць сябе ў руках. Не расслабляцца, сачыць за сабой, не дазваляць сабе гістэрык, жыць так, як павінен жыць чалавек, які чакае, проста — жыць.

«Табе, напэўна, праць шмат што трэба?» — спытала яна, і Даніла, нібыта даўно чакаў гэтага пытаньня, імгненна нахіліўся і з палёгкай сунуў ёй, трохі агаломшанай, вялікі пакет. Яна стала сартаваць ягоную бялізну, даведаўшыся пра некаторыя рэчы, датычныя Данілавага жыцьця: пра няведаньне ім сваіх памераў, пра самотныя ночы, пра бездапаможную эканомію, то бок любоў да таннае сынтэтыкі, пра мазалі, пра тое, што часам брат яе мужа ходзіць у шкарпэтках па нейкіх мурашніках, пра...

«У цябе… — яна прыйшла ў перадпакой, дзе ён абуваўся. — У цябе на правай… Не, на левай назе няма пальца. Вялікага».

Сафія была такая разгубленая, амаль вінаватая, нібыта гэта яна спрычынілася да страты таго пальца.

«Адкуль ты ведаеш?» — ён выпрастаўся.

Сафія моўчкі паказала яму ягоную шкарпэтку. Даніла агледзеў яе, абнюхаў, засьмяяўся.

«На нагу неяк адна рэч упала. Вялікая рэч. Цяжкая».

«Тэлевізар? Лядоўня?»

«Горш. Статуя».

«Што ж ты зь ёй рабіў?»

«Нічога асаблівага. Ну, я пайшоў?»

Разважаючы, што можна рабіць са статуямі, Сафія прыйшла да высновы, што там, за мяжою, Даніла працаваў грузчыкам. Ну, можа, не заўсёды, можа, падпрацоўваў — значыць, ня надта весела яму там жывецца. Яна вымыла падлогу ў кухні, разагнулася — і ўбачыла Данілу, які стаяў пасярод двара — там, каля кантэйнэра са сьмецьцем, таго самага кантэйнэра. Яна была ўпэўнена, што Даніла цяпер едзе ў мэтро, едзе кудысьці, дзе можна знайсьці хаця б нешта: зачэпку, дапамогу, грошы, сьляды, нешта, што засталося ад Сіманенкі, не магло ж ад яго нічога не застацца. Ёй раптам стала ясна, што ніякага пляну ў Данілы пакуль што няма, яна зразумела, штó ён робіць там, у двары, замершы ля сьметніку, ёй і самой часам карцела зрабіць гэта — стаць там, агледзецца, чакаючы, што знаходжаньне ў гэтым месцы само па сабе нешта падкажа. Але яна ведала, што падказак там ніякіх не было. І ёй не хацелася, каб суседзі бачылі такую бясьсільнасьць, бо што гэта, калі не бясьсільнасьць — прыходзіць на месца зьнікненьня і бязмэтна стаяць там; гэта тое самае, што наведваць пустую магілу. Ёй не хацелася шкадаваньня. Ёй хацелася гаварыць пра Сіманенку — гаварыць доўга, падрабязна, злосна, і чуць, як пра яго гавораць іншыя.

Ну што, што ён мог там убачыць? Ён пераступае з нагі на нагу, ён закурвае, ён думае, што ніхто не зьвяртае на яго ўвагі. Ён падобны да яшчэ не зусім зламанага лёсам бадзягі, які чакае зручнага моманту, каб пакорпацца ў сьметніцы. Даніла абводзіў вачыма навакольле, але навакольля не існавала — двор быў заціснуты між чатырох дамоў, паміж якімі былі вузкія заасфальтаваныя праходы. Палову двара займала дзіцячая пляцоўка, на якой дзяцей трэба было прымушаць гуляць — там рэдка хто лазіў, бо і лазіць асабліва не было па чым. Пэнсіянэры вадзілі ўнукаў да школы, дзе магчымасьцяў зламаць сабе шыю было непараўнальна больш. Потым быў лапік зямлі са штангамі ў выглядзе літары «т», на якіх калісьці, а раз-пораз і цяпер выбівалі дываны і сушылі рэчы, якіх не шкада — Сафія зрэдку думала пра тое, што была б яна дзіцём, гуляла б тут у Дастаеўскага. За імі быў абгрызены дажджамі і часам ходнік, на выступе якога і стаялі тыя кантэйнэры для сьмецьця, потым шэры, залатаны асфальт, па якім езьдзілі машыны і часам праходзілі, пазяхаючы, маладыя паліцэйскія, трое, часам двое, курачы, ліжучы марозіва, паглядваючы на бальконы ў пошуку млявых васьміклясьніц? Потым зноў ходнік, і — пад’езды… Іхныя норы, якія лепш было не пакідаць на доўгі час без гаспадароў. Таму народ бегаў, сьпяшаўся, злуючыся на тых, хто загароджваў выхады з гэтага двара. Налева пойдзеш — выйдзеш да крамы, банку, мэтро. Гэта — найшырэйшы выхад, гэта выезд, гэта тут ляжала тая жанчына, якую Сафія ўратавала, выклікаўшы сабе хуткую. Направа — выхад да крамы, аптэкі, школы. Пойдзеш праз пляцоўку — абагнеш супрацьлеглы дом і выйдзеш да гаражоў, каналу, вайсковай часткі. А абагнеш іхны дом — трапіш да іншага, паміж імі — засаджаная дрэвамі, закіданая недапалкамі і падзеленая крыж-накрыж пратаптанымі сьцежкамі палоска травы, у якой крыва, нібыта бясформенны мэтэарыт, што ўпаў зь неба, тырчыць трансфарматарная будка. Па траве паўзе цень. Туды выходзіць іхны балькон. А акно кухні выходзіць у двор, у звычайны двор, ад якога нельга было чакаць ні сюрпрызаў, ні падказак, ні падступнасьці. Толькі вось у той дзень, калі ён праглынуў Сіманенку, двор чамусьці быў пусты, як быццам кожны жыхар гэтых чатырох дамоў ведаў, што нельга ў гэты час, сьпякотны, ачмурэлы час, выходзіць, і нельга глядзець у акно, трэба адвярнуцца, бо ў двара — раз на год, раз на вечнасьць — узьнікла ягоная, дваровая патрэба, патрэба ў маленькім ахвярапрынашэньні, гэта не працягнецца доўга, толькі адвярніцеся на сэкунду, не выглядвайце з вокнаў, станьце да яго сьпінамі, не задавайце лішніх пытаньняў — і ўсё, можна, справа зробленая, можаце жыць далей. Лічыце, што гэтай сэкунды не было. Гэта ж лёгка — уявіць сабе, што нейкай сэкунды не існавала? Значна лягчэй, чым уявіць сабе, што не існуе вас саміх.

Ніколі не начуйце ў пустым доме і ня ўдзельнічайце ў ахвярапрынашэньні, калі вы ня жрэц. Так напісана ў адной са сьвяшчэнных індыйскіх кніг. Жудасны сказ, калі падумаць. Не начуйце ў пустым доме. Калі вы ня жрэц. Чаму пусты дом і ахвярапрынашэньне стаяць побач, нібы лягічна чымсьці зьвязаныя? І як дом можа быць пустым, калі вы ў ім начуеце? І калі вас усё ж запрасілі на тое прынашэньне, і вы ня жрэц, то хто вы тады?

Ну чаго, чаго ты там стаіш? І з кім ты гаворыш? Гэта ж п’янтос з суседняга дому, Сафія яго ведае, ён табе за бутэльку такое раскажа…

Тыдні праз тры яны выправіліся з Данілам на народзіны Сіманенкавай бабулі. Як заўжды, зьбіралася ўся радня, нават нехта зь вёскі меўся прыехаць. Бабулю Сіманенка любіў амаль па-біблейску, і Сафія добра ўяўляла сабе, як бы паводзіўся яе муж, калі б быў у гэты вечар зь ёй — карміў бы старую з лыжачкі, вёў бы зь ёй доўгія размовы пра хваробы ды кошты на лекі, цалаваўся б і прыгадваў свае мітычныя хлапечыя гады — абсалютна нерэальныя, бо ня мог Сіманенка бегаць у абкаканых портках і гуляць у цацкі, не магло гэтага быць, Сіманенка заўжды быў такі — вялікі, з зарослымі сьветлым воласам грудзьмі і недалёкі; але так, ён бы патраціў на падарунак палову прэміяльных і ўвесь вечар сядзеў бы з бабкай, на Сафію не зьвяртаў бы ўвагі, кінуўшы яе ў коле сваіх невыносных цётачак ды стрыечных сёстраў, якія даставалі б Сафію сваімі бабскімі размовамі. Злая ты, Сафія. Іншая замілавалася б такой любоўю ўнука да бабулі, але не Сафія — Сафію гэткая любоў адно раздражняла. Бо не было ў ёй сэнсу, а галоўнае — нейкая гармонія парушалася: ну ня можа быць старасьць на такой блізкай адлегласьці з маладымі, гэта і тых, і другіх псуе, гэта вычварэньне, калі шчыра. Гэта як начаваць у пустым доме.

Ёй было цікава, як будзе паводзіцца Даніла — але ён ад Сафіі не адыходзіў, ня кідаў яе на зьдзек цётачкам і сёстрам, час ад часу нават клаў руку на сьпінку крэсла, на якім яна сядзела. І тады яна ясна адчувала тое, што апякло яе, яшчэ калі яны толькі пераступілі парог гэтага прыватнага дому, у якім дажывала бабуля пасьля сьмерці дзеда: усе глядзелі на іх, глядзелі на Сафію і Данілу, глядзелі і шапталіся за іхнымі сьпінамі: пра тое, што вось, Даніла нежанаты, а жыве з жонкаю брата ў адной кватэры, а кожны ж ведае: калі мужык з бабай жывуць пад адным дахам, то рана ці позна перасьпяць, а калі будуць і далей спаць — то і дзяцей завядуць. «І гэта пры жывым мужыку» — так яны, відаць, шапталі, шапталі і ўпотай сплёўвалі. Таму Сафія адчувала, як на яе кідаюць няўхвальныя позіркі амаль усе, а асабліва далёкія сваякі, якіх яна і па імёнах ня ведала. Вось табе й маеш, а яна ж чакала, што яе шкадаваць будуць, пра Сіманенку распытваць, па валасох гладзіць.

Адзін з гасьцей глядзеў на яе дык зусім паасабліваму — наймалодшы з братоў Сіманенак, Юрка. Глядзеў пажадна, вачэй не адводзіў, шчэрыўся. Вось хто не сумняваўся ў тым, што Сафія сьпіць з братам свайго мужа, дык гэта ён. І было ў гэтым нешта старазапаветнае: пасьля сьмерці мужа ажаніцца з удавою мусіў яго брат, а пасьля сьмерці таго брата — малодшы брат, і гэтак далей. Левірат. Юрка, па ўсім відаць, быў ня супраць, каб брат Данілка падзяліўся зь ім па-брацку Сафіяй. Бо яна ж Сіманенкава, а таму агульная. Дваццаць пяць гадоў споўнілася наймалодшаму Сіманенку, а дурнейшы за дурнога. Ён з самага пачатку паставіўся да Сафіі як да нейкае прыжывалкі. Імкнучыся не перасякацца позіркам зь Юркам, яна адчула ўдзячнасьць Данілу за тое, што сядзеў побач і не пакідаў яе сам-насам з усім гэтым — чужым, зусім чужым для яе, што б там ні казалі нейкія дакумэнты — натоўпам. Трэба было ёй застацца дома, нашто яна сюды прыехала? Дзеля якіх умоўнасьцяў? Мала ёй умоўнасьцяў — жонцы ўмоўна жывога мужа?

Толькі сьвёкар са сьвякрухай, здавалася, нічога не заўважалі. А мо і заўважалі, ды цярпелі. Бабуліны госьці, як ніяк, раз на год зьбіраюцца, з усіх куткоў краіны — нашто ім сьвята псаваць. «Дык я што, сама Данілу паклікала, я што, яго спакушаю? — хацелася крыкнуць Сафіі ім у твар. — Мне ж яго падсунулі, а я што, іх прасіла?» Калі ўсе добра выпілі, урэшце пачалося: Лявон Уладзіміравіч і Марыя Генадзеўна гучна, на ўвесь стол сталі распытваць Данілу, як Сафія трымаецца і ці ёсьць якія навіны. І было ўсё неяк зусім ня так, як чакала Сафія — ня так, ня так, неяк скамечана, павярхоўна, занадта гучна. Нібы Лявон Уладзіміравіч браў інтэрвію ў Данілы. Нецікавае, але абавязковае. Марыя Генадзеўна дэманстратыўна ўсхліпвала. Сафію ігнаравалі, яна мусіла граць ролю забітай горам, яна спрабавала, атрымлівалася фальшыва. Бо Сафія яшчэ не была забітая, яна была жывая. Каб усе адчулі, якая яна жывая, Сафія адкінулася на сьпінку крэсла, наткнулася на Данілаву руку, той пачакаў трошкі, але ўрэшце руку прыбраў. Словы. Даніла адказваў бацьку неахвотна, Сафія сядзела, сьцяўшы вусны, і нічога ня ела, толькі піла — келіх за келіхам. Хацелася курыць, Сафія вырашыла шапнуць пра гэта ў блізкае, чырвонае Данілава вуха; уцячы непрыкметна не ўдалося б, прынамсі не цяпер, бо ў гэты момант на яе былі скіраваныя ўсе позіркі гэтага вялікага, аб’яднанага агульнай крывёй стала, які засяроджана жаваў. Прыехала маці Сафіі, Даніла пайшоў яе сустракаць. Ад выгляду пустога крэсла побач Сафіі стала яшчэ больш трывожна. Але трэба было цярпець. Цярпець і жэрці.

«Марыя Генадзеўна, а Даніла — ён па прафэсіі хто?» — спытала Сафія шэптам, нахіліўшыся за сьпінамі гасьцей, да сьвякрухі. Тая выцерла рот і строга зірнула на Сафію:

«Хай сам табе раскажа, я не разумею, чым ён там займаецца, на што жыве… Мастак ён. Толькі нейкі дзіўны. Ніколі ня бачыла, каб маляваў. Ды і ня ўмее ён. Вось, памятаю, у школе, елку ня мог намаляваць… А гэта ж так проста: палачка, палачка, палачка…»

І Марыя Генадзеўна зноў прафэсійна, душаразьдзіральна ўсхліпнула. Маці Сафіі села на другім канцы стала, выпіла, стала прагна закусваць. Правільна, яна ж сама ўжо зусім не гатуе, аднымі кансэрвамі харчуецца і сама закансэрвавалася. Даніла вярнуўся, паганае інтэрвію скончылася.

Сталі прасіць Сафію сказаць тост. Яна імкліва паднялася, абвяла вачыма ўжо паўп’яныя пысы, у кожнай зь якой было нешта Сіманенкавае, недалёкае, нібы яны ўсе былі яго дзеці ад першага шлюбу.

«Я наогул не разумею, як мы можам тут весяліцца, калі… — Сафію перасмыкнула. — Вы прабачце, але ж можна было… Ну, перанесьці сьвята. У мяне ўсё ж муж зьнік, вы ў курсе наогул?»

Яна адчувала — зараз Даніла будзе яе ратаваць. І ён нехаця падаў голас:

«Сафіі цяжка цяпер, разумееце? Ёй бы дома застацца, але ж я вас ведаю — крыўда была б сьмяротная. Вам жа ўсё адно», — дадаў Даніла з усьмешкай, даючы зразумець, што пажартаваў. Але мала хто заўважыў усьмешку.

Госьці зашумелі, загаварылі — адны бабы, мужыкі маўчалі:

«Ды што там? Ён памёр, ці што? Муж у яе прапаў! Глядзець трэба было лепей! Табе навука. Вернецца, куды ён дзенецца!»

«Рана радуешся, Зоська!» — сказала самая п’яная баба, бабуліна стрыечная сястра.

«А я радуюся, так. Радуюся, што бабуленька ў нас здаровая, хай так і далей трымаецца, за яе», — усьміхнулася ў шаленстве Сафія і выпіла гарэлкі. Астатнія таксама выпілі, пацягнуліся па закуску.

«А я вось трыццаць тры разы прападаў, — падаў голас Сіманенкаў дзядзька, былы зэк. — І што? Жывы, і вам жадаю».

«Ды што вы ўсё пра кепскае? — усклікнуў брат Лявона Ўладзіміравіча. — Давайце пра штосьці добрае. Ёсьць жа ў нашым жыцьці і нешта пазытыўнае, сьветлае!»

«Я вось чытала, мэтро ў Шабаны хутка пусьцяць, — сказала нейкая цётка ў акулярах. — У газэце пісалі».

«Брэшуць, — сказаў Юрка. — Гэтую лінію замарозілі. Цяпер усе грошы на Маскоўскую накіравалі. Ды й нам што з таго?»

«Хадзем, Даніла?» — Сафія паднялася.

Назад ехалі на таксі. Даніла сядзеў побач зь ёй на заднім сядзеньні, глядзеў у акно. А ў яе было такое адчуваньне, што яны едуць зь ім ужо доўга, шмат гадоў, і ёй раптам захацелася, каб яны нікуды не прыехалі. Вось зараз, на павароце, піхнуць кіроўцу ў плячо з усёй моцы — і ён не пасьпее павярнуць, і тады, вось тады — акурат у той маз, які праносіцца міма, пад ягоныя колы, тут прамысловая зона.

«Глядзі, вось той, у кепцы — на Сіманенку падобны! — прамовіў раптам Даніла і нахіліўся да кіроўцы. — Прытармазі!»

Яны выскачылі з машыны, абое, абагналі дзядзьку — той спыніўся, выставіў наперад рукі. Вялікі, сьветлы, недалёкі. Як Сіманенка. Сафіі захацелася даць яму высьпятка.

7.

Тапанімічна Шабаны — сапраўдны танкавы палігон. Бо Сяліцкі — другі танкіст у тройцы шабаноўскіх сьвятых. Затое нарадзіўся ў Менску, зусім блізка — так што амаль свой. Проста-ткі наш шабаноўскі хлопец. Хаця шабаноўскі хлопец на танку — гэта ўжо начны кашмар.

Ён загінуў у Гішпаніі, пад Сэсэньяй, і ўжо гэта само па сабе рамантычна. І як загінуў: двойчы атакаваў артылерыйскія пазыцыі праціўніка, зьнішчыў батарэю горных гарматаў, прарваўся ў тыл, атакаваў рэзэрвы франкістаў, зьнішчыў некалькі машын з простымі гішпанскімі хлопцамі. Калі танк Сяліцкага загарэўся, выскачыў зь яго і адстрэльваўся зь пісталета, пакуль трапная варожая куля не зрабіла Міколу вартым цэлай вуліцы ў Шабанах. Ня ведаю, чаму, але так хочацца верыць у сьветлыя, палымяныя памкненьні тых, каго партыя выпраўляла на гэтую чужую вайну. Забойцы, але за ідэю. Камунякі — але ня найміты. Язык не паварочваецца назваць іх наймітамі. Бо ваяваць у Гішпанію пашлюць ня кожнага. Толькі фанатыка, толькі муцыя сцэволу, толькі чэ (гевару). Што ён забыў у той Сэсэньі?

Кананізаваная біяграфія Сяліцкага кажа, што да 1931 года беларус Мікола мірна працаваў сабе памочнікам машыніста ва Ўкраіне, каля Днепрапятроўску. Але забралі Міколку-паравоза ў чырвоныя рэкруты, у браты-маскалі. І тут ягоны чыгуначны досьвед згуляў зь ім нехарошы жарт. Ад паравоза да танка — адзін прыпынак, як ад Менску да Шабаноў, «з машынамі знаёмы? Камсамолец? Паедзеш у Арол, у бранетанкавую школу!» У двухгаловым расейскім Арле Міколу сустрэлі прыветна, адна галава вучыла танкам кіраваць, другая праводзіла палітзаняткі. Служыць Мікола паехаў на радзіму. У Гішпанію, у гэты першы савецкі Аўганістан, яго паслалі ў кастрычніку 1936-га. Замаскаваны пад добраахвотніка, у складзе роты Поля Армана (латыша Паўля Тылтыня, які, пажыўшы падлеткам у Францыі, узяў сабе францускае імя) Сяліцкі дабраўся да Мадрыду. Гішпанцы называлі яго расейцам, ён не пратэставаў. Руссо. Коммуністо. Обліко морале. Патрыя о муэртэ (не, гэта не адтуль, гэта пазьней). Франко — і далоньню праводзяць па шыі, сьмяюцца, зубы белыя, віно смачнае. Гарэлкі зусім ня п’юць. Ужо ў тым самым месяцы Сяліцкі апынуўся пад Сэсэньяй. Поль Арман зьнішчыў тры танкі і перажыў як гэтую вайну, так і наступную, а Мікола Сяліцкі так і застаўся пад Мадрыдам. За што ён загінуў, цяжка сказаць. Але не за грошы і не за нафту. Што ж гэта было за месца, дзе людзі гінулі за ідэю?

Сэсэнья была заснаваная прыкладна ў другой палове ХІV стагодзьдзя. Была ўладаньнем графаў Эль-Хіхон. Дакумэнты XVI стагодзьдзя апісваюць мясцовасьць, у якой ляжыць Сэсэнья, як пляскатую і бедную лесам; затое ў Таха і Харама дастаткова сомаў, ляшчоў і іншай пажыўнай рыбы. Сэсэнья — купа земляных пабудоваў, сьцены пакрытыя кафляй і саломай. Край славіцца сваімі віном і хлебам. Недалёка — замак Пуньё-эн-Ростра. Неўзабаве тут пракладуць дарогу, якая да сёньняшніх дзён злучае Сэсэнью з Мадрыдам. Даведнік сярэдзіны XIX стагодзьдзя піша пра Сэсэнью так: «клімат прахалодны і здаровы, 270 дамоў, турма, дзяржаўная рэальная вучэльня з 50 хлопцамі і 41 дзяўчынай, парафіяльная царква, дзьве капліцы, могілкі, невялікі вадаём. Асноўная прадукцыя — алей, збожжа, віно. Авечкагадоўля, гандаль сольлю. 202 жыхары, 708 душаў».

У 1886 годзе ў Сэсэньі ўжо 1090 жыхароў, у 1910 — 1348, а празь дзесяць год — 1508. Павольны, але стабільны прырост насельніцтва назіраецца тут усё ХХ стагодзьдзе. Праўда, шабаноўскіх паказчыкаў Сэсэнья так і не дасягнула, на пачатку ХХІ стагодзьдзя тут жыло 17000 чалавек, што на сем тысяч меней, чым у Шабанах.

Фронт праходзіў тут на працягу амаль усёй грамадзянскай вайны, таму горад выйшаў зь яе моцна зруйнаваны. Гэта прымусіла ўлады ўзяцца за будоўлю Seseña Nueva (якая стала ў выніку аб’ектам скандалу з-за спэкуляцыяў нерухомасьцю). У ваколіцах старой Сэсэньі, на паўднёвых подступах да мястэчка дагэтуль можна пабачыць акопы і кулямётныя гнёзды. Як пісаў Рупэрт Брук:

Пачуўшы, што забіты я ў бітве, Вы толькі гэта ўспамяніце, больш нічога: Што стаў адзін куточак на чужыне, Сярод поля Навекі Шабанамі. Падумайце: ад сёньня Лагодная зямля лагодны тоіць прах.

8.

З таго дня, як Сафія завезла заяву ў паліцыю, прайшло ўжо больш за месяц. Яна была пэўная, што яго шукаюць — што даўно ўключаныя невядомыя ёй, але адладжаныя, змазаныя мэханізмы, з дапамогай якіх знаходзяць беглых сіманенак, што мужа цяпер «прабіваюць па базах дадзеных» — ёй падабалася прамаўляць гэта ўголас: «прабіваюць па базах дадзеных» — у гэтым быў нейкі пераканаўчы ляскат, суворы, прафэсійны, ад якога нікуды ня дзенешся; ну а больш за ўсё ёй падабалася слова «прабіваюць» — яна так і ўяўляла сабе дужага паліцэйскага, які стаіць перад вялікім стогам сена падступна-жоўтага колеру і тыкае ў яго доўгім вострым кіем: у сярэдзіну, па баках, глыбока, ажно па самае дзяржальна той

вострай палкі — і вось пасьля чарговага тычка са стога чуецца віскат, сена варушыцца і адтуль выскоквае Сіманенка, атрасаючы са сьветлых валасоў салому і адплёўваючыся. Там, у месцы, адкуль як апараны выскачыў яе муж, мільганула нечая голая лытка — але Сафіі ўсё адно, хто там застаўся, у стозе, мо ёй і падалося. Галоўнае — вось ён: вымыць, пачысьціць, накарміць, пакараць, забыць.

Як жа яна памылялася. Сьпякотнай летняй раніцай ёй патэлефанавалі з паліцыі і сказалі пад’ехаць падпісаць нейкую новую паперу — безь яе немагчыма было пачаць пошук. А яна ж думала, што пошук у самым разгары. Яны яшчэ і не пачыналі, сволачы. Праклінаючы ўсю дзяржаўную бюракратыю, Сафія паехала ў паліцыю, накрэмзала пад дыктоўку зусім кароткі тэкст, падпісала. Не ўтрымалася: «Маглі б самі напісаць і подпіс мой падрабіць». На яе зірнулі з такім пагрозьлівым неўразуменьнем, што Сафія пасьпяшалася як найхутчэй пакінуць гэтае дзіўнае месца, у якім у яе чамусьці круцілася галава.

«Весела будзе, калі Сіманенка ўжо знойдзецца, а мне яшчэ нейкую паперу падпісаць трэба будзе, безь якой яго нельга пачаць шукаць», — сказала яна гучна, разуваючыся ў перадпакоі. Паездка дзіўным чынам яе трохі разьвеяла. Яна чула, што Даніла дома — у кухні лілася вада, гудзеў электрычны чайнік.

У кухні сядзела Верка. «Верк! — крыкнула Сафія і яны абняліся, пацалаваліся, як калісьці. — А я табе тэлефаную, тэлефаную — абанэ куланыламаз! А ты тут!»

«А я думала сюрпрыз зрабіць, — засьмяялася Вера. — Атрымалася. Але і ты тут таксама… Адчыняе мне Сіманенка, але ж ня той. Ну ня той, і ўсё. Той жа быў — кроў з малаком, я памятаю… Ну, думаю, што яна зь ім зрабіла, гэтая дзеўка?»

«Стой, а ты ведаеш наогул, што тут у мяне адбылося?» — Сафія закурыла, села, радасьць нікуды ня зьнікла, але і ўсьміхацца больш неяк не хацелася.

«Ды ведаю, Даніла ўжо расказаў, — Вера абняла яе, паглядзела ўважліва ў вочы. — Трымайся, сяброўка, што я яшчэ магу сказаць… Чуеш, трымайся. Я, дарэчы, думала ў цябе пажыць трохі, дзён пяць, але калі такія справы…»

«Верка, Верк, заставайся, калі ласка, ня кідай мяне, — зашаптала Сафія. — Я трымаюся, але часам так хочацца пагаварыць з табой. Мне ёсьць, што расказаць. Добра, што ты прыехала. Назаўжды, спадзяюся?»

«Якое там назаўжды. Адпачынак», — сказала Вера, усьміхнуўшыся, і стала разглядаць іхныя сямейныя фота, што віселі на кухні: арыгінальны каляж быў удала ўціснуты ў шырокую рамку, Сафіі апошнім часам усё больш падабалася гэтая рамка, яна сама ня ведала чаму. Можа, за сваю спакойную прастакутнасьць. — «Нічога страшнага, у сястры пажыву».

«Ды заставайся!» — сказала Сафія і паглядзела на Данілу — хай скажа, што ён ня супраць. Той адразу ўлавіў гэты патрабавальны позірк і энэргічна заматляў галавой уніз-уверх:

«Заставайся! Я на кухню перабяруся… Дый Сафіі будзе з кім пабалбатаць, а сваём, так бы мовіць, а жэнскам… Я ж, відаць, для яе занадта нудны».

Вось апошніх словаў яму прамаўляць ня трэба было. Заклаўшы рукі за сьпіну, Вера падышла да яго ўсутыч і аблізнула свае вусны, нібы зьбіралася ўкусіць.

«Думаеш, ты такі інтэлектуал, так? А я блядзь падзаборная? А вось скажы мне, Даніла, у якім годзе Кант напісаў сваю кніжку пра маральны закон і зоркі ў небе?»

«Асьцярожней зь ёй, Даніла, яна, між іншым, безь пяці хвілін кандыдат навук», — сказала Сафія, закурваючы і адганяючы ад вачэй дым.

«Выбачаюся, — скрывіўся Даніла. — Ды я не хацеў цябе пакрыўдзіць. І пры чым тутака Кант».

«Ёсьць блядзі, а ёсьць гейшы, скажы, Верк? — Сафія асьцярожна зьняла зь Веры вялізную зялёную інсэкту. — А Кант заўжды пры чым, дурань. Філязофія ня можа быць ні пры чым, бо яна і ёсьць спрычыненасьць усяго да ўсяго».

«Дакладна, — Вера ўсьміхнулася. — Не, рабяты, вам тут і так цеснавата. Да таго ж я не змагу ўтраіх, і наогул, хачу адпачыць ад мужыкоў. І ты адпачні, Сафія. Хаця табе складаней…»

Сафіі і праўда было складаней. З аднаго боку, яна хацела, каб Вера засталася, а з другога — дзе гарантыя, што і заўтра ёй будзе гэтага хацецца? Яна прагнула гаварыць, гаварыць пра сябе і Сіманенку, але ўпэўненасьці ў тым, што Верк будзе слухаць, не было. Зусім не было ўпэўненасьці. Ні ў чым. Хто б падзяліўся зь ёй упэўненасьцю, пэўнасьцю, вызначанасьцю хаця б у чымсьці?

«Я пайду, а заўтра можам сустрэцца дзесьці ў цэнтры, пасядзець-пабалакаць, добра, Сафія? Я яшчэ тыдні два пабуду, ты ж нумар сястры маеш? І мабільны мой? Ды ты не сумуй, знойдзецца твой Сіманенка…»

І тут Сафія ня вытрымала.

«Знойдзецца? Адкуль ты ведаеш?»

Вера нахмурылася, падышла да акна. Сафія ўскочыла, разьвярнула яе да сябе за плечы:

«Адкуль ты ведаеш? Адкуль такая ўпэўненасьць? Адкуль, я пытаюся, у вас усіх такая ўпэўненасьць, што ён вернецца? Вы што ўсе, ведаеце нешта, чаго я ня ведаю? А? Ведаеце? Дык скажыце мне, калі ласка!»

Голас Сафіі сарваўся на крык. Даніла парываўся абняць яе, але набліжацца баяўся.

«Усім бы толькі языкамі мянціць: вернецца, абавязкова вернецца, нікуды ня дзенецца! Вывучылі на памяць і паўтараюць! Чаму вернецца, як вернецца, калі? А можа, ён мёртвы даўно, можа, ён з таго самага дня мёртвы? Можа, яго дзесьці ў Шабанах даўно забілі і закапалі? Такое ж можа быць?»

«Сафія, — мякка сказаў Даніла. — Сафія!»

«Ён што, несьмяротны, ён што, з граніту, Сіманенка? Што, не маглі яго прыстукнуць? Як ён тады вернецца? Мерцьвяком заваліць у кватэру і скажа: здароў, Сафія, вось і я? Сіненькі, праўда, але які ёсьць, затое вярну-у-уся! Вернецца! Гаворыце абы-што, фігню розную, абы сказаць! Гэта вам «вернецца, нікуды ня дзенецца», а чакаць — мне, ясна?»

«Ну, Сафія», — паўтарыў Даніла, працягваючы да яе руку. Вера наліла вады ў шклянку, урачыста падала Сафіі, як келіх шампанскага.

«А лепш давайце вып’ем па сто грам, — сказала яна. — Лепш за ўсё чагосьці нашага, роднага. Даніла, зганяеш у краму?»

Даніла запытальна паглядзеў на Сафію.

«Верк, што мне рабіць?» — Сафія апусьцілася на крэсла.

«Што рабіць, што рабіць? — Вера дастала гаманец, расшпіліла. — Што тут у нас? Вось, кіляграм грошай. Даніла?»

Той неахвотна ўзяў грошы, зазьбіраўся.

«Ды не хачу я піць! Не хачу! Што мне рабіць, скажы лепш».

І Сафія заплакала. Яна даўно ня плакала так шчыра — ёй здавалася, яна аконная рама, да якой ніхто ня ведае асаблівага падыходу. Аконная рама ў дажджлівы, дажджлівы, дажджлівы дзень.

«Не дык не, — сказала Вера і прысела перад ёй на кукішкі. — Што рабіць? Я табе магу сказаць, што рабіць. Жыць. Так, Сіманенкі няма. Пакуль што няма. Зьявіцца ці не, невядома. Няма яго. Але ты — ты ж пакуль ёсьць. Вось і жыві, чуеш?»

Чуеш, Сафія?

У пустым доме.

«Вось ты ведаеш, што такое сьлёзы? — спытала яна ў Данілы, калі яны засталіся адны. — Гэта нейкая загадка. Вось адкуль яны бяруцца? З чым гэта зьвязана? Зь якімі органамі? Чаму мы плачам?»

«Ня мы, а ты, — сказаў Даніла. — Вядома. Сьлёзы — гэта…»

Ён закаціў вочы, употай паглядваючы на яе. Але Сафія ўтаропілася ў яго з такой надзеяй, так сур’ёзна, што ён здаўся:

«Хадзем у вікіпэдыі паглядзім».

«А Верка б сказала…» — шмыгнула носам Сафія.

Як вядома, сьлёзы — гэта…

Яны да вечара праседзелі перад кампутарам. Дурэлі, тузаючы гуглаўскі перакладчык, задаючы яму розную лухту і, курчачыся ад сьмеху, назіралі, як ён з сур’ёзным выглядам спрабуе давесьці ім, што часам усе вяртаюцца, нават зьніклыя сэнсы разбураных словаў.

«Слухай, а ты ж была ў гаражы? Ну, там, дзе Сіманенкава машына стаіць? Яна ж там, праўда?» — спытаў раптам Даніла, павярнуўшыся да яе так рэзка, што ажно напалохаў Сафію.

«За каго ты мяне прымаеш? — сказала яна, яшчэ ўся чырвоная ад нядаўнага сьмеху, але ўжо зусім іншая, тая, у сваёй звычнай абалонцы. — Па-першае, гэта не Сіманенкава машына. А наша. Калі б ня я, ён бы яе прадаў ужо даўно. Па-другое, у нас не гараж, а стаянка. Ёсьць тут паблізу і гаражы, але там месцаў даўно няма, дый дорага. На гаражы я б яго ніколі не адпусьціла, няма яму там чаго рабіць. Па-трэцяе, я была там, на стаянцы, на другі дзень пасьля таго, як ён…»

«Так, так, я разумею, — заківаў Даніла. — І ўсё ж няблага было б туды яшчэ раз наведацца. Ты як? Ключы толькі не забудзь!»

З Данілам ісьці па стаянцы было значна спакайней. Вартаўнік, здаецца, і не зразумеў, што яна прыйшла не зь Сіманенкам, да стаянкі, відаць, навіны яшчэ не дайшлі, дый стары быў сьлепаваты і глухаваты. Гэтым разам яна хутка знайшла Іхную Машыну, спрытна адчыніла, яны селі — ён за стырно, яна побач, кінуўшы яму ключы.

«Ты бачыш нейкія зьмены? — Даніла павадзіў рукой пад сядзеньнем. — Можа, зьнікла што?»

«Не дурная, — абарвала яго Сафія, зазіраючы ў бардачок. — Калі б зьнікла, я б сказала. Не, усё як было… Памыць бы яе не зашкодзіла».

Яны пасядзелі нейкі час моўчкі, назіраючы, як стаянка паступова запаўняецца аўтамабілямі. Збольшага цёмна-сінімі, як спартовыя штаны.

«Пакатаемся?» — спытала Сафія.

Даніла ўсьміхнуўся і адвярнуўся да свайго акна.

«Пакатаемся? — яна сама ня ведала куды, але ёй нечакана дужа закарцела праехацца. — Гэй, ты мяне наогул чуеш, Данілка?»

Ён павярнуўся і зьбянтэжана ляпнуў далоньню па стырне.

«Ведаеш… Я не ваджу машыну».

«Дык чаго мы сюды прыходзілі? — Сафія адчыніла дзьверцы, глыбока ўдыхнула, закінула галаву, заплюшчыла вочы. — Чаго мы сюды тады наогул ішлі? Які ва ўсім гэтым сэнс? Машыну ты ня водзіш, акно ў кухні зачыніць ня можаш, Сіманенкі як не было, так і няма. Я жыву ў пустым доме. Які тады ў гэтым сэнс, Даніла?»

Яна з бразгатам зачыніла дзьверы і пайшла, не абарочваючыся і не спыняючыся. Ёй хацелася ўзяць Іхную Машыну з сабой, узяць яе ў кватэру і паставіць у залі. Яна б нават магла ў ёй спаць. Ці гадаваць кветкі. Аспэры, астры — ці яшчэ нейкія расьліны на «а».

*** У той дзень яна зноў гатавала рыбу, неадступна думаючы пра тое, што сёньня давядзецца ісьці выкідаць сьмецьце — бо рыба яшчэ раніцай была жывая, і цяпер на кухонным стале ляжалі галовы, пазіраючы на Сафію, не даючы ёй засяродзіцца. Сьмецьце яна пойдзе выкідаць сама. Яна цяпер заўжды будзе сама выкідаць сьмецьце, нават калі вернецца Сіманенка.

Быў бы тут Сіманенка, ён бы сказаў, што гэта ня рыба, а, напрыклад, сала. І сказаў бы, што пяцьдзясят гадоў таму любая баба. І што занадта шмат сурымяў. І што ён чуе, як рыба рохкае. І яна б пагадзілася. Яна б на ўсё цяпер пагадзілася, што б ён ні сказаў. Сала дык сала. І не адпускала б яго ў двор аднаго.

Не выпраўляць жа да сьметніцы Данілу. Яна гэтага ня вытрывае.

Яна здымала з рыбы луску і ніяк не магла даць рады — быццам на рыбе штосэкунды вырастала новая. І таму, калі ў дзьверы раптам пазванілі, яна так і пайшла адчыняць — з нажом у блёстках лускі, на якім павісла нешта чорна-крывавае, у фартуху, аб які выцерла рукі, перш чым адамкнуць. На парозе стаяла лядоўня. Старая, парэпаная, пажаўцелая, колеру запранага мэдычнага халата, які носіць патолягаанатам правінцыйнай бальніцы. Сафія агледзелася, пляцоўка была пустая, і яна не зьдзівілася б, калі б лядоўня павіталася ці прад’явіла нейкае пасьведчаньне. Але лядоўня маўчала. Сафія ўжо зачыняла дзьверы, калі з-за лядоўні выйшаў чалавек, якога яна адразу пазнала — гэта быў п’янчуга з суседняга дому, алкаш, які, праўда, шкоды нікому не рабіў, кажуць, ён некалі быў прыстойным чалавекам, у што Сафія ня надта верыла.

«Ну? — спытаў сінюга, — Чаго стаіш, я ж не прайду тут. Шырэй трэба, і адыдзі, каб на нагу ня ўпала!»

Задыхнуўшыся на імгненьне, Сафія ўжо зьбіралася сказаць яму ўсё, што думае, але тут з-за яе сьпіны пачуўся голас Данілы:

«Гэта да мяне, Сафія, не хвалюйся. Занасі!» — махнуў ён сінюгу, і той абхапіў лядоўню сінімі рукамі, крэкнуў, падняў і патэпаў, ссоўваючы дываны, у залю, твар яго ледзь ня лопаўся ад натугі, але калі Даніла хацеў яму дапамагчы, сінюга нечакана роўным голасам прамовіў: «Сам!» і паставіў лядоўню ля акна.

«Гэта што яшчэ такое?» — Сафія ад абурэньня нават не перашкаджала працэсу, але зараз, ачуняўшы, яна кінулася да Данілы, які адлічваў сінюгу грошы.

«Гэта лядоўня, — сказаў Даніла. — І я яе купіў».

«Я не разумею, — Сафія села на канапу і склала рукі на каленях. — Я ўжо нічога, нічога, нічога…»

«Я табе ўсё зараз патлумачу, — сказаў Даніла. — Зараз».

«У нас жа ёсьць лядоўня, — сказала Сафія. — Табе што, мала? Ты б лепш акном на кухні заняўся! Нашто табе гэтая развалюха? Грошы няма куды дзяваць? Ці табе асобная лядоўня патрэбная? Мая не падабаецца?»

«Зараз, — Даніла прысеў побач зь ёй. — Лядоўня мне патрэбная для працы».

«Для якой яшчэ працы? Ты ж мастак, здаецца. Ці табе фарбы трэба ў лядоўні захоўваць?»

«Мастак? Можна і так сказаць, вядома, але, наогул… Карацей, гэта называецца мастацкай дэструкцыяй. Я іх ламаю».

«Каго? Фарбы?»

Яна глядзела на яго так неўразумела, што Даніла, робячы левай рукой супакаяльныя пасы, правай хутка ўключыў свой ноўтбук і прысунуўся да яе бліжэй. «Вось, глядзі, — ён тыцнуў пальцам у экран. — Гэта я на фэстывалі ў Любляне. Я там ламаў адзін трамвай. Стары. А гэта, з пральнымі машынамі — Бэрлін. Тут я атрымаў галоўны прыз. А вось — Уроцлаў, фэстываль белкультуры, там у мяне ня надта выйшла. Вось я на стыпэндыі ў Нямеччыне, кампутары зьнішчаю».

Яна з жахам глядзела на абсалютна голага Данілу, які, зь сякераю і чэлесам наперавес, мільгаў то там, то сям, на фоне аскепкаў, запасных частак, кавалкаў, гнутых лістоў жалеза і кучаў пілавіньня.

«Ты што, дэбіл? — сказала яна і адсунулася ад яго. — Навошта?»

«Спакойна, — сказаў Даніла і зноў прысунуўся да яе. — Памятаеш, як Карлсан казаў? Толькі спакойна!»

Ён усьміхнуўся, спрабуючы яе супакоіць, насьмяшыць, але спроба была недарэчная і такая няўдалая, і ўсё гэта было так сур’ёзна, што Сафія зь нянавісьцю прамовіла:

«Хопіць несьці чухню! Навошта ты гэта робіш, скажы мне? Гэта такая гульня? Тэатар? Толькі не кажы «пэрформанс», добра?»

«Добра. Тое, што цяпер з табой адбываецца, даволі тыпова, — сказаў Даніла, адводзячы вочы. — Чорны катарсіс. Стадыя адмаўленьня. Гэта тое, без чаго мастацкая дэструкцыя існаваць ня можа, бо дэструкцыя заўжды натыкаецца на наш інстынкт захаваньня цэлага, зьбіраньня ў цэлае. Чалавек не гатовы прыняць ідэю сьвядомага распаду, дэструкцыя асацыюецца выключна з вайной. Але прыгажосьць дэструкцыі і можна ацаніць, толькі адчуўшы гэты першапачатковы, чорны катарсіс. Белы — сапраўднае ачышчэньне, прыходзіць пазьней, гэта даступна спрактыкаваным удзельнікам».

«Пачакай, табе што, за гэта плацяць грошы?»

«Так, час ад часу, — пахітаў галавой Даніла. — Як жа яшчэ? Тут ня плацяць, а там да мастацкай дэструкцыі ставяцца сур’ёзна. Там ведаюць, што такое сапраўднае сучаснае мастацтва. Там даўно забыліся на лінейнае ўспрыманьне сьвету. Зразумей, мастацкая дэструкцыя робіць чалавека вальнейшым і чысьцейшым. Ну, і… Я не магу жыць больш на твае грошы. Мне замовілі акт, і я яго зраблю. Зараблю для нас, мы мусім мець запас, праўда? Невядома, калі яшчэ наш з табой Сіманенка знойдзецца…»

Сафія зноў схілілася над ноўтбукам. Адзін са здымкаў быў сканам зь нейкай газэтнай старонкі, на ёй быў здымак голага Данілы, які махаў сякераю над рэшткамі пыласоса, над здымкам вялікімі літарамі стаяла: «Danila Symanienka: der wilde Weißrusse gegen den Staubsauger». Далей быў здымак прыгожай вуліцы, недзе за мяжой, і Сіманенка стаяў у абдымку зь нейкім нэграм.

«Гэта Дрэздэн!» — сказаў раптам сінюга; Сафія была ў шоку, што ён яшчэ тут. Пачырванеўшы, яна ўскочыла, але Даніла засланіў сінюгу.

«А ты адкуль ведаеш?» — спытаў ён агаломшана.

«А я там жыў!» — нахабна прамовіў сінюга.

«Ды ён усю кватэру прасьмярдзеў! — закрычала Сафія, — І лядоўня ягоная таксама сьмярдзіць!» — хаця апошняе было няпраўдай, сьмярдзела ў кватэры рыбай, сьляды якой на руках Сафіі даўно высахлі. Яна са зьдзіўленьнем паглядзела на нож у сваіх руках і замахнулася на сінюгу.

«У Дрэздэне ён быў, як жа! Ды ты ўсё жыцьцё, колькі я сябе памятаю, каля пад’езду тырчыш, на бырла жабруеш, алкаш!»

«А вы столькі яшчэ на сьвеце не пражылі, колькі я, — сказаў сінюга зь нечаканай годнасьцю. — Я не заўсёды быў у такіх бядотных абставінах. Мне, можна сказаць, часам удача ўсьміхалася, вось так, Сафія!»

«А ты… Вы адкуль ведаеце, як мяне клічуць?» — яна апусьціла нож.

«Ды ўвесь двор ведае! — пакрыўджана прамовіў сінюга. — У цябе муж прапаў, кажуць. Ну, гэта толькі кажуць, я так ня думаю».

«Гэта чаму: ня думаю?» — спытала Сафія, супакоіўшыся. Ёй чамусьці стала цяжка зьвяртацца да сінюгі на «ты». — «Чаму гэта ты ня думаеш? Што, ёсьць прычыны так ня думаць? І хто ты наогул такі, каб думаць, ці ня думаць? Ты ж з раніцы ўжо каля гарэлачнага аддзелу тырчыш, пітух!»

«Маё прозьвішча Старцаў, — сказаў сінюга пакрыўджана. — Між іншым».

«І што?»

«А дзявочае прозьвішча жонкі маёй, зямелька ёй пухам — Кнюппэль. Ды ня проста Кнюппэль, а Кнюппэль фон Зак».

«Гэта ж нейкае нямецкае… — сказаў Даніла з павагай. — І што далей?»

«Ды што мы яго, слухаць яшчэ будзем? — узьвілася Сафія. — Мне насраць, як яго жонку клікалі! Хай вымятаецца адсюль, я яго не запрашала. Знайшоўся тут немец!»

«Не, я рускі чалавек, — цьвёрда прамовіў Старцаў. — А жонка — яна так, немка чыстапародная. Біядойчэ, як кажуць. А паслухаць я раю. Я сам некалі прапаў — ды ня проста, а на пяць гадоў. А потым знайшоўся».

«Сафія, давай паслухаем», — Сафія бачыла, што перад ёй змова — сапраўдная змова, было відавочна, што Даніла ўжо чуў гісторыю сінюгі, але зь нейкай прычыны хоча, каб і яна пачула, прычым зь першых вуснаў.

«Карацей! — яна абхапіла сябе рукамі, утаропілася ў падлогу. — Ёсьць што сказаць — кажыце, не — да пабачэньня».

«Дык я ж ужо пачаў! — зьдзівіўся Старцаў. — Значыць, так: немка мая, па маці Лізавета Кнюппэль фон Зак, а па мужу, па мне то бок — Лізавета Іванаўна Старцава, гадоў так пятнаццаць таму рашыла, што трэба нам на яе гістарычную радзіму перабірацца. Тады такі час быў — вы, Сафія, можа і ня памятаеце, дый ты, Даніла, наўрад ці. Але час быў — хоць ты вешайся. Ня тое што цяпер. Працы няма, поўны крызіс, карміць дзяцей няма чым, я туды сунуўся, туды, да бандытаў паспрабаваў — ні чарта, яшчэ добра, што жывы адтуль вылез. І Лізавета мая — хаця й з вышэйшай адукацыяй, а нікому не патрэбная. Вось і сабраліся мы неяк, падумалі — і махнулі да немцаў. Лізавеце можна было, яна ж фольксдойчыха. Я асабліва не пратэставаў. Мне, што ўжо тут хаваць, нават самому хацелася зьехаць. Верыў, што там мы новае жыцьцё пачнем. Вольнае, заможнае. А што: рукі ёсьць, ногі ёсьць, галава, здаецца, таксама, здароўе яшчэ не прапіў. Кватэру прадалі, мэблю… Ну, зьехалі мы. Старэйшы сын васьміклясьнік, малодшаму восем гадоў. Іх у школу, самі пайшлі мову вучыць, на завод паўфабрыкатаў уладкаваліся. Першы год мы дужа стараліся, кватэру змаглі зьняць, машыну завесьці. Праўда, у малодшага ў школе не пайшло неяк, вучобу закінуў, кожны дзень пабіты дамоў прыходзіў, адзін старэйшы, Паша, сяброў знайшоў, спортам заняўся, і, ведаеце, неяк адаптаваўся. На другі год стала нас туга заядаць. Вось, знаеце, адчуваньне такое было: ну ўсё нібыта нармальна, а чагосьці не хапае. На трэці год я ўжо дамоў захацеў, але Лізавета адгаварыла. Хаця сама — як яна, бедная, мучылася! Вы б ведалі. Ёсьць у немцаў такія пяльмені, маўльташэн называюцца. Хаця гэта толькі я так гавару: пяльмені, насамрэч ні смаку, ні выгляду: акуратныя такія, пляскатыя, квадрацік цеста, а ўнутры мяса. Кіслае, жаўтаватае — і што яны туды кладуць, кайнэ анунг. Мы іх спачатку толькі і жэрлі — каб нямецкім духам хутчэй прапітацца. Цяжка было. Там як немчура з нашым братам гаворыць? Халё, вігеец! А я яму адказваю: «Сам ты вігеец, я рускі чалавек!» Вось так.

А Лізавета дык ня толькі жэрла маўльташэн — яна яшчэ іх і ляпіла! Кожны божы дзень, з панядзелка да суботы, ляпіла па дзесяць тысяч тых маўльташэн, а ўвечары іх ела. Са сьмятанай. Ну, мы спачатку думалі, што так усе немцы робяць. Сядзем увечары, зварым тых маўльташэн, дзяцей няма — мы тэлевізар глядзім, каб словаў нахапацца, ды маўльташэн жарэм. І півам запіваем. Яшчэ праз год тыя маўльташэн у нас ужо з вушэй лезьлі. І мы сталі — употай спачатку, адно на аднаго стараліся не глядзець — у рускі магазін хадзіць і пяльмені там браць. Сядзем увечары, пяльменяў наварым, касэту рускую паставім — глядзіш, і палягчала. А заўтра на працы зноў тыя маўльташэн. Нас ужо ванітавала ад іх. Аднойчы прачынаюся сярод ночы, ну, захацелася мне нежнасьцяў… Мне тады яшчэ вой як хацелася! Не, і цяпер часам хочацца, але тады — хоць і працуеш цэлы дзень, а на Лізавету залезьці ў любую сэкунду гатовы! Дык вось, прачынаюся я, давай Лізавету гладзіць. Ня сьцяміў я, што нейкая яна падазрона халодная. Ну, так мне тады прыпёрла, што не да гэтага было. Гладжу яе, значыцца, гладжу, адчуваю, рука ўся мокрая… Ну, прабачце, але ж усе дарослыя людзі: давай я яе перыць, Лізавету сваю. А яна маўчыць… Звычайна сварыцца на мяне, хоць і самой хочацца, але ные, лаецца, шыпіць нешта, яшчэ больш мяне ўзбуджае. А тут — маўчыць, як мёртвая. Ну, я сваю справу зрабіў, а яна ўсё адно — ні гуку… Я сьвятло ўключаю і бачу: ёшкін кот, замест Лізаветы маёй ляжыць такая здаровая маўльташа, адтаяла ўжо, увесь ложак мокры, і я, значыцца, у гэтай маўльташы варушуся, як чарвяк… Жудасьць! Я потым год баяўся да жонкі дакранацца… І дагэтуль думаю: прысьнілася мне тады ці — сьвят-сьвятсьвят — і праўда нячысьцік тады яе падмяніў…»

«Вас бы ў Навінкі прыстроіць… Кухарам».

І Сафія нявесела засьмяялася. Старцаў пакрыўджана шмыгнуў носам і нетаропка стаў расказваць далей:

«Тут, значыцца, старэйшы пайшоў служыць, у войска іхнае, вэрмахт…»

«Бундэсвэр!» — прамовіў нецярпліва Даніла.

«Ну, ці туды, я дакладна ня памятаю. Мы на прысягу прыехалі. І, богам клянуся, як убачылі мы ўсе гэтыя свастыкі, як прыгадалі ўсе гэтыя маўльташэн — усё, хопіць, сказаў я Лізавеце: не магу больш, паехалі, дарагая, дадому. Да пяльменяў. Дзяцей хаця б пашкадуем — што ж ім, у Іране за маўльташэн гінуць?».

«У Іраку. І што з гэтага? Дзе хто зьнік? Нешта я не разумею зноў нічога!» — спахмурнела Сафія.

«Дык як гэта што? — пляснуў рукамі Старцаў. — Як прыехалі, дык грошай, там, у немцаў адкладзеных, ледзь на аднапакаёўку тут хапіла! За пяць гадоў тут жыцьцё зусім іншае стала! Іншая краіна, не пазнаць! Моцная рука кіруе, на людзей знак качаства можна ставіць! Кошты, людзі, машыны, ды нават пахнуць стала інакш! Нават вазьмі мэтро — хутка ўжо да Шабаноў хадзіць будзе! Дык я пра што: мы, як вярнуліся, тут, аказваецца, зьніклымі лічыліся. Нас тут усе гэтыя пяць гадоў з сабакамі шукалі, і ў Ждзі мяня пісалі, і фота ў газэтах друкавалі! І па базах прабівалі! Вось якія базы ў іх хуёвыя. У газэтах на апошніх старонках пасьля тэлепраграмы нашыя фоты ставілі. У мяне дома выразак — цэлы слоік! А чаму так здарылася? А таму, што так мы сьпяшаліся ў той нямецкі рай… Нікога не папярэдзілі. А вы кажаце — зьнік. Вось дзе шукаць трэба. Вось куды людзі зьнікаюць. А потым знаходзяцца. Мы ж вось знайшліся!»

«Чуеш, Сафія? — Даніла абняў яе, зазірнуў у вочы. — Хто ведае, можа, і праўда ўсё гэта. Ва ўсялякім разе, цалкам магчыма, што мой брат цяпер дзесьці за мяжой».

«І гэтыя пяльмені нямецкія там жарэ, — Сафія пакачала галавой. — Што ж ён, у тапках туды рвануў? Бяз грошай? І без дакумэнтаў?»

«А мы што, думаеце, у золаце і брыльянтах туды выправіліся? — вылупіў вочы Старцаў. — Вось як былі, так і паехалі».

«А вы наогул маўчыце, — сказала Сафія з прыкрасьцю. — Няма там ніякіх свастык. У іх крыжы такія, вайсковыя, у бундэсвэра. Вы й сапраўды там маўльташэн пераелі. У вас пасьля таго сну мазгі заехалі ня ў той бок. Зашчамілі, напэўна, калі зь пяльменямі маркітаваліся».

«Я ж не кажу, што ён проста з двара так у Нямеччыну і падаўся, — сказаў Даніла. — Але сапраўды — вось, стукнула яму, і ён уцёк у якую Расею. Дакумэнтаў ня трэба… Можа, ты проста ня ведала, можа, ён даўно рыхтаваўся. Можа, на працы праблемы былі, ці ўлез у якую гісторыю. Ведаць бы, у якую».

«Ён вам хутка вестачку перадасьць, калі так, — хутка прамовіў Старцаў. — Цяпер з гэтым лягчэй. Інтэрнэт ёсьць, айсік’ю, айлав’ю, айміс’ю…»

«І што ж вы пасьля вяртаньня так нізка ўпалі? — сказала Сафія, зірнуўшы на яго трохі больш паблажліва. — Сям’і няма, выглядаеце як апошні бомж, пэнсію прапіваеце, ды яшчэ каля пад’ездаў страляеце грошы… Лядоўню прадалі, дзе цяпер новую возьмеце?»

«А я пасьля тых маўльташэн замарожаныя прадукты ня ем! — запярэчыў Старцаў. — Мне лядоўні ня трэба, толькі сьвятло траціць. А сям’я — так, трагічная гісторыя… Лізавета памерла, праз год, як мы вярнуліся. А сыны абодва ў Нямеччыне жывуць. Дзе, як — ня маю ўяўленьня. Ім на мяне накласьці, калі ўжо быць шчырым. Таксама вось, зьніклі… Адзін я застаўся…»

«Ну, хоць сьвет паглядзелі», — сказаў Даніла, уздыхнуў, пакорпаўся ў кашальку і даў Старцаву яшчэ пару банкнотаў.

«Знойдзецца ваш Сіманенка! — сказаў пераканана Старцаў, сьвятлеючы тварам. — Вось прыгадаеце мае словы — знойдзецца. Як туга заесьць і маўльташэн з вушэй палезуць, адразу дамоў папросіцца. На каленях!»

9.

Вось я пішу пра гэтых людзей, якія сталі вуліцамі, і іх становіцца чамусьці шкада. Цікава: шкада толькі памерлых, да жывых літасьці няма.

Алесь Бачыла ня быў танкістам. Цяжка сказаць, добра гэта ці кепска. Яго можна было б назваць танкам — бо кожны савецкі літаратар зьяўляўся, па сваёй сутнасьці, элемэнтам ідэалягічнай зброі — але танк у беларускай літаратуры, як вядома, адзін, ён жа кулямёт часоў першай сусьветнай. Не, Алесь Бачыла ня быў ні танкам, ні гаўбіцай, ні хаця б сярэдняй выбітнасьці паэтам, у герархіі ідэйнай зброі ён быў так сабе, вінтоўка Мосіна, для апалчэнцаў і партызанаў прыдасца, але для рэгулярнай арміі састарэла, хай будзе на складзе, раптам заўтра вайна. Нарадзіўся Алесь Мікалаевіч адносна недалёка ад Шабаноў, пад Пухавічамі. «Немцы ў Пухавічах» — гэта было папулярнае выслоўе ў маім шабаноўскім дзяцінстве. Сёньня яго ўжо нешта не чуваць… І Бачылу ніхто не чытае — прынамсі, добраахвотна. Вінтоўка Мосіна настраляла сабе акурат на сьціплую вуліцу ў Шабанах — ня бог ведае што, але ж у межах гарадзкой рысы, гэта вам ня нейкі сельска-дажынкавы завулачак. Усё па рангу, усё па заслугах, ад кожнага па патрэбах, кожнаму па рабоце ягонай.

Самым цікавым фактам літаратурнай біяграфіі Бачылы ёсьць удзел паэта ў іранскім паходзе Чырвонай Арміі. І хай бы яго там забілі слаўныя жаўнеры шаха ці які брытанскі сяржант — глядзіш, і не ў Шабанах быў бы ўвекавечаны, а ў самой Маскве… ці прынамсі ў Ленінградзе… дык жа не, паэта і драматурга абмінула варожая куля. Бачыла адслужыў з 1939 да 1945 году, ваяваў на франтах ад Крыму да Прыбалтыкі (чамусьці цягнула іх выконваць свой акупанцкі доўг менавіта ў Прыбалтыку, гэтых нашых герояў) і жывы вярнуўся ў Менск. А потым працаваў у «Настаўніцкай газэце», Ліме, «Полымі», «Літературной газете», Дзяржвыдзе БССР, выдавецтве «Мастацкая літаратура» — фактычна ад 1946-га ў яго тыповая для прафэсійнага савецкага літаратурнага функцыянэра біяграфія, паэт паводле працоўнай кніжкі, заслужаны дзеяч культуры БССР, неляяльным, неспакойным, калючым такія званьні не давалі. У канцы дзевяностых мы скарысталі мэлёдыю з самай вядомай песьні на Бачылавы словы, «Мама дарагая», не, «Радзіма мая дарагая», ва ўступе да нашага гіта пра краіну Быдляндыю. Пятнаццаць гадоў прамінула з таго часу, як ён памёр, паў, нікім як сьлед не апаганены, ні малвой, ні маладымі малпамі новай генэрацыі…

Алесь Мікалаевіч ахвотна пісаў пра радзіму яго дарагую, пра матчыну мову, пра каханьне… Яго хвалявала… Паэт ніколі не заставаўся… Уся яго творчасьць прасякнута… Але што гэта мы так пра паэта? Ня проста ж так ён рымаваў, было ж і ў яго натхненьне, ад якога ён ратаваўся ў пісьменьніцкай паліклініцы. Пра паэта павінны казаць яго вершы, а не бахарэвічы. Разграбаючы сьмецьце, якое засталося ад Алеся Мікалаевіча, нечакана знаходзіш вось такія, амаль шабаноўскія па атмасфэры радкі, тут ёсьць і цягнікі, і прыпынкі, і станцыя аэрацыі, і туга, і таполі, якія сталі такімі высокімі… я б назваў гэты верш «Эпіграфам да чужога раману», а ён, нявольнік чэсьці, назваў гэта «Далёкім паўстанкам».

Часта сьніцца мне ціхі паўстанак у полі,

Той далёкі паўстанак, дзе, можа, вякі

Узвышаюцца ў неба густыя таполі —

Не спыняюцца толькі мае цягнікі.

Праімчацца ўдаль, правядзе іх дзяўчына,

Як праводзяць ня раз у дарогу мяне.

І шкада мне, што нельга зрабіць тут прыпынак,

Што, як тыя таполі, сустрэча мільгне.

А яна наўздагон усьміхнецца заранкай,

Памахае. А што адказаць ёй магу?

Пакідаю я сэрца сваё на паўстанку,

А з сабой у дарогу бяру я тугу.

Пакідаю я тайна пад час разьвітаньня Разам з сэрцам жывыя надзеі свае… Кажуць, станцыяй хутка паўстанак той стане. Значыць, стрэнецца шчасьце маё і яе.

10.

Лядоўня адразу ж прынесла ў кватэру дух няўтульнасьці і заняпаду. Сафія, прабіраючыся ў сваю спальню, старалася не глядзець на яе. Старцаўская лядоўня месца займала няшмат, але было такое адчуваньне, што яна імкнецца завалодаць усёй прасторай залі — побач зь ёю неяк адразу ўцягвалі аксамітныя жываты фатэлі, апускалі свае лакаваныя бліскучыя патыліцы камода і невялікая кніжная шафа, заціскаўся ў кут тэлевізар, расплывалася бездапаможна над галавою і ішла расколінамі столь; месца ў залі, дый ува ўсім шматпакутным жытле Сафіі ўраз стала неяк менш, нібы лядоўня ўсмоктвала ў сябе ў дзень па квадратным мэтры; як ні старалася Сафія прыбіраць кватэру, поўзаючы па падлозе зь вядром і палюючы на лёгкі, усюдыісны пыл, лядоўня сваім існаваньнем руйнавала ўсе яе намаганьні, яна была як памылка друку ў прыгожым сказе, які ніхто ня мог ацаніць як сьлед, бо ўсе бачылі толькі тую прыкрую памылку. Сафія вельмі баялася, што ў лядоўні Старцава жывуць прусакі, і таму адразу ж, задыхаючыся ад агіды, вымыла як сьлед яе белае старэчае цела і, заціснуўшы нос рукой, выпусьціла ў сярэдзіну балёнчык нейкага найсучасьнейшага дыхляфосу, купленага ёй у гаспадарчай краме каля дому — так лядоўня сабрала зь іх першую даніну, пакуль што грашовую. Пасьля гэтага сьмярдзючага акту Сафія на момант уявіла сабе, як лядоўня, якая, несумненна, была больш жывая, чым можна было ад яе чакаць, падае, грукаючы трэснутымі дзьверцамі маразілкі ў перадсьмяротнай агоніі. Сафія зачыніла дзьверцы і ўбачыла сябе ў люстэрку — яна выглядала так, быццам толькі што адбілася ад нападу, скарыстаўшы газавы балёнчык. Але нападнік толькі нема зарагатаў ёй у адказ. Лядоўня не варухнулася, яна нават ня чхнула, яна ўсім сваім выглядам паказвала, што такая доза дыхляфосу ёй — як келіх шампанскага. На шчасьце, калі ўвечары Сафія ў марлевай павязцы адчыніла дзьверцы, то не пабачыла там ніякіх трупаў, відаць, прусакоў у кватэры Старцава ўсё ж не было — вядома, калі не лічыць самога гаспадара.

Так, Сафія адварочвалася, ідучы да сябе — але абавязкова азіралася на яе, перад тым, як зачыніць за сабой дзьверы ў зьнявечаную залю. Лядоўня ўсё навокал рабіла часовым, хісткім, ператварала кватэру ў правізорыюм — а сама стаяла так, нібы яна тут надоўга. На лядоўні ляжала сякера. І хаця Сафія і старалася паставіцца да сякеры і лядоўні як да нейкіх спартовых снарадаў, да якіх зь невядомых прычынаў мае схільнасьць Даніла, часам ёй хацелася схапіць аберуч сякеру і бясплатна зрабіць тое, што Даніла зьбіраўся ажыцьцявіць трохі пазьней за грошы. Яна ўяўляла, як усаджвае ікол сякеры ў брудна-белы, з карычневымі плямамі плястык, і зь лядоўні пырскае кроў. Нібы забойца дастаў сваім вострым жалезам да мяса, якое ляжала ў гэтай пачварнай скрыні. Да мозгу — пустой маразілкі. Апрача таго, лядоўня, нават старанна вымытая, распаўсюджвала па кватэры пах — штодня ўсё мацнейшы. Гэта быў пах пустога дому, у якім калісьці любілі рабіць ахвярапрынашэньні. Гэта быў пах размарожаных, але яшчэ сырых пяльменяў, якія не было каму гатаваць. Гэта быў пах кучы розных пахаў, якія гнілі на санцапёку часу. Гэта было мярзотна.

Даніла паабяцаў Сафіі, што хутка лядоўня зьнікне. Ён патлумачыў, што днямі якраз вызначыцца дакладная дата фэстывалю мастацкай дэструкцыі, які ўпершыню вырашана было правесьці ў іх горадзе. Таму трэба было проста ператрываць, дацярпець да таго дня, калі Даніла павязе лядоўню на закланьне і вернецца назад адзін, з вымытымі рукамі, выкінуўшы па дарозе сякеру. Толькі тады яна была гатовая яму ўсё гэта дараваць. Яе нянавісьць да лядоўні была такой моцнай, што яна нават думала, ці не паехаць у запаветны дзень разам з Данілам, каб паглядзець на ўрачыстую дзею. Такой моцнай — якой толькі можа быць нянавісьць чалавека да бунтоўнай рэчы.

Часам Даніла зачыняўся сам-насам зь лядоўняй, і Сафія чула, як ён напаўголасу фальшыва напявае на матыў нейкага старажытнага вальсу:

«Умірае ўладзелец, но вешчы яго застаюцца, Нет ім дзела, вяшчам, да чужой, чалавечай, бяды. Ў час канчыны тваёй дажа чашкі на полках ня б’юцца І ня таюць, як льдзінкі, сьвяркаюшчых румак рады.

Можа быць, для вяшчэй і ня стоіць ізьлішне старацца — Так пакорна другім падстаўляюць сябе зеркала, І таўпою зявак раўнадушныя стульлі таўпяцца, І ня дрогнуць, ня скрыпнуць гранёныя ножкі стала.

Адтаго, што цябя пачаму-та ня стане на сьвеце, Электрычаскі шчотчык не заверціцца наабарот, Не умрот целяфон, не засьвеціцца плёнка ў касеце, Халадзільнік, рыдая, за гробам тваім не пайдзёт.

Тут Даніла спыняўся і грукаў, і адказам яму быў нейкі грукат у нутрох лядоўні. Ён адкашліваўся і толькі пасьля гэтага працягваў:

Будзь ўладыкаю іх, не аддай ім сябе на закланьне, Будзь ўсягда справядлівым, бястрасным хазяінам іх, — Той, хто жыў для вяшчэй, — усе цірает с пасьледнім

дыханьнем, Той, хто жыў для людзей, — посьле сьмерці жывёт срэдзь жывых.

Няма ў яго слыху, думала Сафія зь нейкай трывогай. Ёй хацелася, каб Даніла чымсьці яе прыемна зьдзівіў, каб разагнаў яе сумневы. Кухоннае акно, якое ўсё гэтак жа не зачынялася да канца, разбэшчанае адсутнасьцю гаспадара, падавалася ёй цяпер мілым і родным, і яна вырашыла адкласьці разборкі зь ім да кастрычніка. Хаця зь яго ў прахалодныя дні і дзьмула…

Гэта таксама праца, казала Сафія сама сабе, ня ў змозе выкінуць з галавы вобраз старцаўскай лядоўні, яе Чужога, якога даводзілася цярпець ва ўласным доме. Калі за гэта плацяць грошы — значыць гэта праца. Мастацкая дэструкцыя. Прыгожае азначэньне для поўнай дураты. За якую плацяць грошы. Усё перакулілася з ног на галаву — у сьвеце, у яе душы, у кватэры, дзе становіцца ўсё больш істотаў, жыць зь якімі яна ніколі, дарэчы, не плянавала, дапускаць існаваньне якіх побач з сабой не ўваходзіла ні ў яе мары, ні ў яе абавязкі. Сьмецьцевыя пакеты, якія ёй цяпер трэба выгульваць у двары, зь іхнымі хвосьцікамі і разьвітальным плясканьнем. Даніла зь яго дзіўнымі капрызамі, страчаным пальцам, усё большымі тратамі на непатрэбныя рэчы і фальшывымі вэрсіямі. Старцаў — ды яна б такога тыпуса на парог ніколі не пусьціла, а тут ён паўгадзіны тырчаў у іх дома і расказваў пра тое, як трахаў пяльмені, а яна сядзела і слухала. І вось, гэтая лядоўня — якую Даніла паставіў тут, замест таго, каб паставіць перад Сафіяй Сіманенку, жывога ці мёртвага. Так, клятая лядоўня была, несумненна, помнікам зьнікламу мужу і адначасова помнікам суцэльнага развалу, манумэнтам усеагульнай дэструкцыі, бюстам безыменнаму герою татальнага разбурэньня, надмагільным каменем парадку і шчасьцю — які сам мусіў зьнікнуць і распусьціцца ў зьніштажальным віры. Прыхапіўшы з сабой Сафію, як выпадковы пялёстак, якому собіла ўпасьці ў брудны, каламутны вадаварот. Добра яшчэ, пакуль што ёй удавалася адбіцца ад сьвякрухі і маці, зрэдку заяжджаў толькі Лявон Уладзіміравіч, стаяў на бальконе, піў гарбату, прапаноўваў аддаць лядоўню ў рамонт і распытваў Данілу пра замежныя кошты. Бачачы Сафію, ён кожны раз казаў: «З-пад зямлі дастану!», і яна ў рэшце рэшт стала хавацца ў лазьніцы, каб ня чуць усяго гэтага.

«Ведаеш, я б хацеў зрабіць тут цэнтар мастацкай дэструкцыі», — сказаў ёй неяк Даніла. Быў адзін з тых рэдкіх вечароў, калі Сафію ахутвала такая безнадзейнасьць, што ёй станавілася хораша і спакойна: яна пачувалася бясьсільнай і таму здымала зь сябе ўсю тую адказнасьць, якая ў іншы час сьціскала ёй горла, як замоцна завязаны шалік. У такія хвіліны яна магла гаварыць пра што заўгодна і слухаць што заўгодна — нічога ўжо ня мела значэньня, вяртаньне ці невяртаньне Сіманенкі больш не залежала ад яе веры або бязьвер’я, яе зьніклы муж, калі б ён зьявіўся ў такое імгненьне, мог бы застацца ёй незаўважаным. Яны сядзелі на бальконе і пілі віно, курылі, нібы дамалёўваючы на свой густ накрэмзаны перад імі чарговы вечар.

«Дзе — тут? — спытала Сафія сонна. — У маёй кватэры?»

«Не, не, — засьмяяўся Даніла. — Вядома ж, не. Я ведаю адно месца. Пакуль неацэненае нікім, але ягоны час прыйдзе, абавязкова прыйдзе. Наш горад — гэта горад эклектыкі і хаосу, месца бяз геніюс лёцы, тут быў свой дух месца, але паўно памёр, бо калісьці час тут спыніўся, і геніюсу цяпер няма чым дыхаць, няма на чым стаяць. Замест яго тут нагрувашчаньне самых розных чужых элемэнтаў… Час тут калісьці перарваўся, горад амаль зьнік, а тыя, хто яго адбудоўвалі, геніюсам не пераймаліся. Будавалі, думалі, што будуюць новы горад. А гэта ж тое самае, што ўзяць пустату і ставіць на яе кубік за кубікам, і пераконваць сябе пры гэтым, што яны стаяць, ня падаюць… Я ведаю толькі адно месца ў горадзе, у якім ёсьць час і кубікі ня падаюць. Бо там і самі кубікі з пустаты. Пустату немагчыма зруйнаваць — такое месца было б ідэальным для майго цэнтру. Угадай, дзе гэта?»

«Не хачу», — сказала Сафія.

«На ша пачынаецца, на баны сканчаецца, — прамовіў Даніла пакрыўджана. — Туды хутка мэтро пусьцяць. А пакуль што… Слухай, Сафія?»

«Што?» — Сафія пазяхнула.

«Раней адсюль хадзіў у Шабаны пяцьдзясят пяты аўтобус. Я памятаю! Ён рэдка хадзіў, раз на гадзіну, затое пра яго мала хто ведаў, калі тут сесьці, можна было да самай Радыяльнай, лічы, у пустым аўтобусе ехаць».

«А чаму вы на ім езьдзілі? Што вам тут было трэба?»

«Ня ведаю. Можа, таму і езьдзілі сюды, што адсюль ён адыходзіў амаль пусты. А часам і зусім пусты. Сядзеш — і да Радыяльнай можна пасьпець на ўсіх месцах пасядзець. Нават паляжаць. У дзяцінстве часта робіш невытлумачальныя рэчы. Вось я зараз прыгадаў — ты ведаеш, што твой Сіманенка аднойчы…»

«Ведаю. Ня трэба, Даніла».

«Мы ў Шабанах ад нараджэньня жылі… Потым бацька атрымаў працу ў самым цэнтры і мы атайбаваліся каля турмы, але я заўжды казаў, што Шабаны круцейшыя за турму. Дык ходзіць яшчэ гэты пяцьдзясят пяты?»

«Не, даўно ўжо адмянілі. Таму, відаць, і адмянілі, што пусты хадзіў. Даліся вам гэтыя Шабаны. Там жа страшна, вайна, людзей крадуць, уцекачы… Я ў навінах чытала. І дзе гэта наогул?»

Даніла намаляваў цыгарэтаю ў паветры няроўны гарызантальны авал.

«Вось гэта наш горад, на чарапаху падобны. Вось тут — мы… А вось тут…»

Ён намаляваў збоку ў ніжняй частцы авала кароткі адростак:

«Вось тут чарапаха нешта высунула вонкі з-пад панцыра. На хвілінку, аглядзецца, ацаніць сытуацыю. Ну, і хапнуць чаго на сьняданак. Гэта і ёсьць Шабаны».

11.

Шабаны — гэта ня вёска. Але Шабаны — гэта й ня горад. Шабаны — як бардаўская песьня, якая не дацягвае ні да сапраўднай музыкі, ні да сапраўднай літаратуры, яны — укаранёная недарэчнасьць, афіцыйна прызнаная няіснасьць, вечна новае адзеньне даўно ўжо мёртвага караля. У шабаны ідуць тыя, хто не знайшоў сябе ні ў чым і ніколі ўжо ня знойдзе. Шабаны маюць сэнс толькі пры пэўным асьвятленьні і ў пэўную гадзіну дня, у іншых умовах іх можна і не заўважыць, настолькі празрыстыя іхныя муры і схаваныя за імі насельнікі.

Вядома, мы чулі пра тое, што недзе побач з намі адбываюцца гэтыя пеўневыя баі: раён на раён, сьценка на сьценку.

Рэпутацыя Шабаноў як запаведніку зьверства хаця й даўно састарэла, але мае пад сабой падставы. Прынамсі, гістарычныя. Галоўнымі ворагамі былі аўтаз і чыжоўка, найбліжэйшыя суседзі — госьці зь іншых, больш аддаленых раёнаў — зьяўляліся тут рэдка, і іх білі без асаблівай ахвоты, выключна з пачуцьця абавязку. Затое да аўтазаўскіх і чыжоўскіх літасьці не было — гэтаксама як і шабаноўскіх, якія выпадкова траплялі на чужую тэрыторыю, там не шкадавалі. Нешматлікіх калхазанаў з суседніх вёсак, якія апыналіся ў Шабанах, наогул рэдка чапалі: з гэтых зьдзекваліся, забіралі грошы, давалі высьпятка, дзярэўня, гоў хоўм. Фронт праходзіў у іншым накірунку. Да нас далятала яго кананада і часам нават закранала яго аскепкамі, але збольшага мы перажылі часы ўсеагульнага «махача» досыць спакойна. Нас, пяцярых самцоў, на гэтую вайну ня бралі і ўзяць не маглі, мы былі ня тое што занадта выхаваныя, ня тое каб занадта разумныя, і ня тое каб выдатнікі, і нават інтэлігентнасьці нам часам бракавала — нашая кумпанія была проста зь іншага сьвету, яна была бескарысная як на вайне, так і ў мірны час. Мы былі іншаплянэтнікі, разумееш? Трымаліся толькі разам, нікога не пускалі ў наш сьвет, вучыліся з ахвотай і патрабавалі ад настаўнікаў больш, чым тыя маглі нам даць.

А яшчэ мы шмат чыталі. Бацькі забаранялі мне есьці і чытаць адначасова — як высьветлілася, мелі рацыю, адно маё вока з тае пары трохі касое, як быццам я ўвесь час чытаю падчас абеду. Есьці і чытаць — гэта вельмі прыемны занятак. Мы вельмі шмат чыталі, насамрэч больш, чым елі, цяпер нават цяжка ўявіць сабе, каб школьнікі маглі так шмат чытаць. «Запойна» — вось напаўзабытае, але дакладнае слова. У гэтым сапраўды была нейкая амаль фізычная залежнасьць, нас было не адарваць ад кніг. Мы перачыталі ўсё, што было ў бацькоўскіх бібліятэках, усе гэтыя шыкоўна (бо ў імпэрыі да самага яе скону не эканомілі на кнігах) выдадзеныя тамы, якія нашыя мамы і таты рэдка бралі ў рукі — але ахвотна падпісваліся на ўсе новыя сэрыі. Напэўна, мы былі апошнімі юнымі чытачамі імпэрыі. Пасьля нас пачалася ўжо зусім іншая гісторыя, дзе функцыю кніг узваліла на сябе тэлевізія, а пазьней інтэрнэт — і ня вынесьлі такой ношы. Тая кнігазалежнасьць засталася са мной назаўсёды, я наўрад ці ад яе калісьці пазбаўлюся. Дагэтуль найвялікшай асалодай для мяне ёсьць добрая кніга — і няхай бэлетрыстыка саступіла з часам месца мэмуарам, слоўнікам, гістарычным нарысам, зборнікам эсэ — і сёньня, як і дваццаць пяць гадоў таму, кожны мой дзень з самага ранку саграе ўсьведамленьне таго, што ўвечары мне ёсьць што пачытаць, я ўяўляю сабе, як улягуся на наш неверагодна зручны матрас (мы з жонкай сьпім на падлозе) і адгарну цікавую кнігу.

Шабаноўскае асяродзьдзе бачыла гэта і адчувала, што з нас ня будзе толку. Нас справабавалі цкаваць, з нас сьмяяліся, нас, з маўклівай згоды дарослых, намагаліся зрабіць нармальнымі шабанамі — а калі не атрымалася, нас пачалі проста ігнараваць. Вельмі хутка ў нашых стасунках з астатнімі шабанамі была сама сабой выпрацаваная такая мадэль паводзінаў, якая задавальняла ўсіх: яны не чапалі нас, мы ня лезьлі да іх. З часам я пачаў адчуваць зь іхнага боку нават нейкае падабенства павагі, зрэдку — нейкі нерашучы інтарэс да нашага жыцьця, пад канец школы мы нават абменьваліся дробнымі паслугамі. Але так ніколі й ня зблізіліся. Калі я думаю, чаму гэтая багна ня зьнішчыла нас, чаму ставілася почасту зь дзіўнай спагадай, то прыходжу да высновы, што прычына ў выкананьні намі таемнага кодэксу ўсіх дзяцей, якія вырасьлі ў гета, шабанамі яно завецца ці проста дваром: мы ніколі нікога не закладвалі і ніколі ні на кога ня скардзіліся, нават на тых, хто нас крыўдзіў, падманваў, абкрадаў ці біў. Усе таямніцы, усе праблемы ўзаемадачыненьняў, уся кроў і ўсе разборкі заставаліся ў ніжнім, дзіцячым, а пазьней падлеткавым сьвеце. За гэта нас паважалі — мы былі ізгоі, але не сцыкуны і не даносчыкі.

Шабаны вы мае. Дзе яшчэ ўлетку пабачыш жанчын, якія ідуць у краму ў ружовых хатніх халатах і тапачках? Вольнасьць, якой яны не дазволілі б сабе ні ў якім іншым раёне. Дзе яшчэ бабкі, што сядзяць на лавачках перад пад’ездамі, выглядаюць так павясковаму з іхнымі хусткамі? Але Шабаны — ня вёска. Ня вёска і ня горад. Ня суша і ня мора, не жыцьцё і ня сьмерць. Шабаны наогул не прызнаюць ніякіх бінарных апазыцый, Шабаны — заўжды нешта трэцяе, што ня мае ўцямнай назвы і вызначанага, пазнавальнага аблічча і прапануе тысячы абхадных шляхоў, толькі б не рабіць выбар. Ахвяры архітэктараў, мы выгадаваліся з адным добра засвоеным уменьнем: у любы момант мы можам стаць незаўважнымі. Так багамол уміг становіцца падобны да прутка — калі яму гэта выгодна. Сьцяна, мур, сьцены, сьценка на сьценку, цесна. Нам удалося вырвацца з гэтага пустога дому; пакуль сьцены біліся між сабой, мы адкрылі для сябе дахі.

Мой першы шабаноўскі дах уразіў мяне настолькі, што я дагэтуль памятаю яго пах. Але ўразіў ён ня пахам — а цеплынёй сваёй пругкай чорнай паверхні. Надоечы я атрымаў піянэрскі гальштук — сёньня мяне зьбіраліся біць. Наўрад ці гэтыя два факты былі неяк злучаныя між сабою — але прыгадаць той вечар дапамагаюць толькі колеры. Іх два: пунсовы колер гальштука і чорны, смалісты колер даху, празь які мае тагачасныя сябры правялі мяне да кватэры. Бо ўнізе, каля майго пад’езду, стаяла кампанія аднаклясьнікаў, знаёмыя твары, яны чакалі мяне, весела перамаўляючыся; хто яго ведае, чаго яны затаілі на мяне злосьць.

Гэта таксама шабаноўская адметнасьць: калі нехта блякаваў твой пад’езд, ты ніяк ня мог трапіць да ратавальных дзьвярэй сваёй кватэры, яе надзейнага, абароненага сьвету, адзінага месца на зямлі, дзе ты ў бясьпецы. Пайсьці праз пад’езд і прарвацца да ліфту не азначала ўратавацца — пакуль ты падымаўся ў ліфце, перасьледнікі маглі пабегчы па лесьвіцы, абагнаць гэтую бразгатлівую, дабітую кабіну, у іх хапала на гэта моцы ў нагах — і сустрэць цябе на выхадзе. Гэта чамусьці добра запомнілася: гэты ліфтавы страх, гэтая адзінота ў яго траскай, сьмярдзючай кабіне, калі твой слых настроены толькі на тое, каб пачуць, ці апярэджваюць ліфт паляўнічыя, ці пасьпееш ты, выскачыўшы зь ліфту, націснуць на званок, і ці дома ўжо бацькі. А дома, уначы, ты думаў: так не бывае, гэта ўсё адбываецца не са мной.

Дах — добрая альтэрнатыва ліфту. Мала хто з паляўнічых будзе блякаваць адначасова дах і пад’езд.

Вы, каторыя цяпер заварваеце дзьверы на шабаноўскія дахі — апамятайцеся. Магчыма, вы пазбаўляеце кагосьці апошняга шанцу. Хтосьці ўжо ўвайшоў у першы пад’езд, хаця накіроўваецца ў пяты, абраўшы дах як горную дарогу для ўцекачоў. Уявіце сабе глыбіню ягонай роспачы, калі ён убачыць, што дзьверы на дах больш не існуюць. Але, на шчасьце, да гэтых дзьвярэй яшчэ не дабраліся жорсткія жэсы. Хтосьці выходзіць на дарогу жыцьця, застывае па-над безданьню. Ён яшчэ мае надзею. Але, прайшоўшы ўвесь цёплы, пустэльны дах у надзеі ўратавацца і наткнуўшыся на суцэльны мэтал, на гэты створаны вамі тупік, на гэтую халодную, груба замазаную фарбай пастку, гэты хтосьці скарыстаецца тым адзіным выйсьцем, якое яму застаецца. Зрабіць крок у пустэчу.

Напрыканцы вучобы ў школе гэта скончылася. Кулакі перасьледнікаў раптам расьціснуліся, жалезныя кагорты ворагаў рассыпаліся на асобныя папяровыя фігуркі, кожная зь якіх цікавілася толькі сабой. Да цябе больш нікому не было справы. Усе ўдзельнікі колішніх махачаў або селі, або паступілі ў свае хабзы, або падохлі ў баёх з аўтазам. Ты стаў часткай ляндшафту — і новыя пакаленьні паляўнічых неахвотна расступаліся, калі ты ўваходзіў у пад’езд. Ты быў занадта вялікі для таго, каб быць іхнай здабычай. Нагрэтыя дахі сталі месцам першых рэпэтыцый. І менавіта там ты ўпершыню засьпяваў, упершыню зайграў, упершыню меў публіку. Туды прыходзілі ня дзеля паратунку — туды сталі падымацца, як дахаты. Карлсаны, мы сумныя, грубыя карлсаны без прапэлераў. Чорныя, ільсьністыя шабаноўскія дахі перавезьлі цябе на сваіх цёплых сьпінах на другі бераг. Зрабілі тое, чаго ня здолела зрабіць ліфтавая кабіна твайго вечна цёмнага пад’езду. І цяпер ім ужо цябе не дастаць — цяпер, калі так хочацца ўсё ўспомніць і ты сам выходзіш насустрач перасьледнікам: давайце, ганіцеся, біце. Яны адварочваюцца, расступаюцца, разбрыдаюцца, распускаюцца, пакідаючы пасьля сябе ў паветры дзіўны прысмак смутку. Вядома, калі перасьледнік і здабыча дзесяцігодзьдзямі працягваюць свае гонкі, яны ўтвараюць пэўны сымбіёз — і варта табе вырвацца зь яго, як перасьледнік пачынае гніць, гніць зажыва, марудна, няўхільна, так гніюць кветкі ў вазе, у якой ніхто не мяняе ваду.

12.

Гэтыя маўклівыя постаці, чалавек дзесяць, ня больш — Сафія нават не адразу вылучыла іх са сьляпучага гарадзкога краявіду. Яны неяк зьліваліся ў адно цэлае зь зелянбудаўскімі дрэўцамі і клюмбамі, з натоўпам, які ішоў у супрацьлеглыя бакі, разыходзіўся і сыходзіўся зноў, быццам танцуючы нейкі танец, з прыпаркаванымі ўздоўж праспэкту сярдзітымі машынамі, са сьцягамі колеру сьветлафораў. І таму толькі надзеўшы цёмныя акуляры — нібы прыхінуўшыся да мікраскопа — Сафія здолела іх разгледзець, вычапіць вачыма, яшчэ некалькі сэкундаў, і аўтобус пацягнуў бы яе далей, за руку, што абхапіла поручань, як капрызнае дзіця, што ня хоча сыходзіць зь дзіцячае крамы. Хачу ў моцнай руцэ магу. Трэба, якому можна дастае хіба да пупка. І ўсё ж Сафія не магла адвесьці ад іх вочы: яна глядзела на ходнік з усімі гэтымі «ДЗЕ», а пасажыры глядзелі на Сафію.

Постаці. Гэта былі пераважна маладыя людзі, напэўна, такога ж веку, што й Сафія — яны стаялі ўздоўж ходніку, трымаючы перад сабой вялікія лісты паперы, і на кожным было вялікае слова «Дзе» і яшчэ нешта, цёмныя плямы, якія цяжка было разгледзець у гарачым мроіве. Кожны зь іх сам быў падобны да пытальніка, і Сафія, не адрываючы ад іх позірку, выйшла на наступным прыпынку і таропка вярнулася на тое месца, дзе стаялі дзіўныя людзі. Толькі тады да яе дайшло, што гэтыя вялікія «Дзе», відаць, маюць дачыненьне да тых таямнічых палітыкаў, пра якіх казаў Даніла. І праўда, пад кожным «Дзе» было нейкае прозьвішча і чорна-белы здымак: са здымкаў на Сафію глядзелі ўсьмешлівыя мужчыны цалкам прыстойнага выгляду, і кожны быў трохі падобны на Сіманенку — няўжо і яны калісьці выйшлі ў свае двары ў адных тапках, несучы ў руках бяскрыўднае сьмецьце, і не вярнуліся? Сафія павольна прайшла ўздоўж гэтых постацяў, і гэтая яе кароткая прагулянка надала постацям сэнс — бо дагэтуль ніхто не зважаў ні на здымкі, ні на надпісы, мінакі наогул стараліся не глядзець у той бок. Яна ўважліва вывучала партрэты: не, здымкі гэтых мужчын больш за ўсё нагадвалі здымкі для надмагільных помнікаў — толькі там сустрэнеш такія ўсьмешкі. Сафія чамусьці была ўпэўненая, што гэтыя зьніклыя людзі ўжо не існуюць — то бок існуюць толькі тут, у выглядзе здымкаў. «Дзе» ў гэтым выпадку было не пытаньнем, «дзе» было нават не нагадваньнем, а сьцьвярджэньнем: калі здымак чалавека трымаюць перад грудзьмі і пішуць зьверху «дзе», ясна як дзень, што з такім чалавекам здарылася нешта жахлівае. На месцы тых постацяў — Сафія баялася падымаць галаву, каб не сустрэцца зь імі вачыма — яна б напісала «Як». Або «Хто». Або «За што». Або — і гэты варыянт спадабаўся Сафіі больш за ўсё: «Куды». Куды цяпер — пасьля таго, як усё гэта здарылася. Куды цяпер ісьці? Куды накіроўваць вочы, куды дасылаць просьбы, патрабаваньні, заявы? У якім баку шукаць? Куды яны ўсе сышлі — і куды ісьці з гэтага праспэкту? Кроў зашумела ў галаве Сафіі, і яна схапілася за скроні. Так і трымаючыся за галаву, не зважаючы на споўзлую з пляча сумачку, якая цялёпалася цяпер на локці і біла Сафію па калене, яна пайшла да кіёска купіць цыгарэт — і, падпарадкоўваючыся імгненнаму парываньню, набыла яшчэ і альбом для маляваньня, флямастары, прысела на каменныя сходы Палацу культуры, вырвала з альбома аркуш і вывела на ім вялікімі сінімі літарамі: Дзе. І ўнізе трохі меншымі яшчэ адно слова, бо нават яго значэньне было меншае за значэньне «Дзе». Дзе Сіманенка? І чаму ў яго такое доўгае прозьвішча? «Зяблік» — гэта было б значна лягчэй напісаць. Калі б яна ўмела, то намалявала б Сіманенку пад гэтым надпісам, бо на аркушы нечага відавочна не хапала, але яна ня ўмела, таму пастаралася хаця б прыгожа намаляваць пытальнік — гэты апошні з эўрапейскіх герогліфаў, гэтую руну роспачы. Пытальнік атрымаўся нават занадта прыгожы — падобны да скрыпічнага ключа. Сафія пакінула альбом на сходах, у сумачку ён усё адно не зьмяшчаўся, і пабрыла да месца, дзе. Месца «Дзе». Месца «Цзэ». Яна не ўяўляла сабе, як гэта яна будзе стаяць на праспэкце з аркушам у руках, нібы прадавец крышнаіцкіх кніг, і вырашыла, што спачатку стане трохі воддаль ад тых змрочных постацяў і ўсьмешлівых здымкаў, а потым — па сантымэтры, па сантымэтры — наблізіцца да іх. І стане зь імі ў адзін шэраг. Бо гэтае агульнае «дзе» мела ў сабе нейкую невытлумачальную сілу. Ёй не хапала менавіта гэтага — магчымасьці спытаць «дзе» адразу ў многіх людзей, адразу, паўзьверх паліцыі, сваякоў і магчымых сьведкаў зьвярнуцца да кагосьці, хто ведае ўсе адказы. Яна ўжо нічога ня бачыла перад сабой — толькі пытальнік, прыгожы пытальнік, які велічна гайдаўся, нібы ківач, у паветры, вабячы яе да сябе. Сафія падышла да краю ходніку і спынілася. Далей была праезная частка, машыны, аўтобус — таго самага маршруту, на якім яна толькі што ехала ад маці ў падземны горад, адзін з тых падземных гарадоў, якія працялі ўсю прастору пад гэтым, верхнім, наземным горадам. У тым падземным горадзе, у яго прахалодзе і мармуры, таксама жыве нейкая Сафія, у якой прапаў яе падземны Сіманенка. Маленькая падземная Сафія, якая вызірае ў паўцёмны падземны двор, гатуючы падземную рыбу, якая назаўжды застанецца халоднай. Сафію абдала гарачым паветрам — гэта праехаў міма аўтобус. Яна разгублена абярнулася, ступіла назад на ходнік. Там, дзе былі постаці, цяпер валялася папера. На яе наляцеў нехта і сказаў: прабачце, а потым яшчэ нехта і сказаў: на мачце, а потым яшчэ нейкая жанчына, якая прамовіла: ня бачце, і вось Сафія ўжо нічога ня бачыла, бо натоўп падхапіў яе і панёс, але яна ведала, што калі яна будзе рухацца ў такт, то абавязкова вернецца. Каб тупнуць чаравічкам, пукнуць і махнуць краем спадніцы. Але ня дай бог зьбіцца ў гэтым карагодзе — і тады яе выпхнуць, выпхнуць проста на праезную частку; пакуль што ў яе яшчэ ёсьць пара, партнэры, пакуль яе ўсё яшчэ прымаюць тут за сваю: гэта парны, калектыўны танец. Бо міма ўсё ішлі і ішлі людзі — танцуючы, прытанцоўваючы, трымаючыся за рукі, разыходзячыся і сыходзячыся зноў, рукі ў бокі, богі ў рукі, рукабогі, нагабугі, рубарогі, ракамболі, баранары, ранагобі, барбанэта, анэнэрбэ, анаэра, аэробі, робынары, ка.

***

Высьветлілася, што дарога ў Шабаны не такая ўжо і доўгая — а ёй жа здавалася, гэта на іншым краі зямлі. Дарога была, зрэшты, амаль што адным суцэльным рыўком празь цемень падземнага тунэлю, станцыі мільгалі ўсё радзей, і з кожнай у вагоне станавілася ўсё больш зімна, так што Сафія нават зьмерзла. Выйшаўшы на канцавой станцыі мэтро, яны з Данілам амаль адразу ж, прыгнуўшыся, нібы хаваючыся ад кагосьці, уціснуліся ў маршрутку, якая жвава, з рычаньнем, пабегла ў гару — як маленькі прыватны самалёт, які хоча ўзьляцець, але ня можа.

Шабаны аказаліся зусім ня страшнымі і чымсьці нагадалі ёй порт. Сафія ніколі яшчэ не была ў сапраўдным порце, бачыла іх толькі па тэлевізары, і тым ня менш яшчэ на пад’езьдзе да Шабаноў у яе зьявілася адчуваньне, што яны набліжаюцца да нейкае гавані: нагрувашчаньня агромністых шэрых акіянскіх караблёў, барты якіх амаль краналіся адзін аднога, і гукі, што чуліся аднекуль зблізку, нагадвалі цяжкі грукат падыманых якараў. Барты паволі пагойдваліся, на іх блішчэлі калёніі мікраарганізмаў, пахла гнілой вадой і мазутам.

Мікрааўтобус толькі разагнаўся як сьлед і тут жа, таргануўшыся, спыніўся. Даніла адсунуў дзьверы. «Гэта што — усё?» — спытала Сафія, быццам у крэсьле стаматоляга. Яна была трохі расчараваная. Ён кіўнуў. Гэта была ягоная ідэя — «Табе нельга сядзець дома, ты звар’яцееш», — сказаў ён некалькі дзён таму, «Табе тэрмінова патрэбныя ўражаньні, няважна якія» — і вось неўзабаве яны пайшлі шукаць пяцьдзясят пяты аўтобус, хаця Сафія сто разоў паўтарыла, што ён ужо стагодзьдзе як тут ня ходзіць, а потым яна дала Данілу зацягнуць яе ў мэтро — і вось яны ішлі па сьцежцы, якая гублялася між бартоў гэтых акіянскіх караблёў, Сафія чула, як над імі кружляюць і крычаць чайкі, і думала пра тое, што з-за гэтых Шабаноў у іхным двары заўжды штыль, бо ўвесь вецер застаецца тут, у Шабанах, разьбіваецца аб гэтыя высачэзныя барты, як аб нейкую дамбу. Шабаны былі складам сырога, неапрацаванага паветра.

«Што гэта там за шкробат такі ўвесь час? — спытала яна нарэшце. — Як быццам падымаюць якар».

«Ня ведаю, — усьміхнуўся няўважліва Даніла, які, задраўшы галаву, азіраўся ў пошуках арыентыраў. — Навакольныя фэрмэры кажуць, так вые сабака Баскервіляў, калі… Вось, прыйшлі. Тут шмат што зьмянілася», — дадаў ён выбачальным тонам, відавочна рады, што яны апынуліся ў гэтых мясьцінах.

Сафія схапілася за руку Данілы, каб незнарок ня ўпасьці.

«Калі б я захацела зьнікнуць, то прыехала б сюды, — сказала яна. — Паглядзі, абярніся — вось толькі што, толькі што там усё выглядала зусім інакш. Я б тут заблудзіла безь цябе. Ніякіх каардынатаў, ніякіх арыентыраў. Адзін карабель прыплывае, другі адплывае, як тут можна нешта запомніць, калі ты не сядзіш на самым версе, у крэсьле дыспэтчара?»

«Я й сам мала што памятаю, — сказаў Даніла. — Хаця мы тут, лічы, амаль усё дзяцінства пражылі. Вось наш дом, глядзі! Вось: пяты паверх, вунь тыя два акны, і балькон зашклёны».

Сафія паглядзела. Вось тут Сіманенка пражыў столькі гадоў. Тут ён штодня езьдзіў у ліфце, бегаў, насіў ключык на шыі, у школу — са школы, у школу — са школы. Тут ён гуляў у вайнушку — і дагэтуль гуляе, бо гэта толькі на вайне можна стаць зьніклым бязь вестак. Тут ён рабіў хатнія заданьні, кідаў на вуліцу цэляфанавыя пакеты з вадой, марыў пра ровар і глядзеў мультфільмы. Тут ён гуляў у футбол, тут біўся з аднаклясьнікамі…

«Скажы мне, а Сіманенка біўся?»

«З кім?»

«Ну, з аднаклясьнікамі там, з кімсьці яшчэ… Ён біўся?»

«Тады ўсе біліся. Гэта ж Шабаны. Дый нас не любілі, мы быццам прышлыя былі. Можа, і выжылі толькі таму, што зьехалі… Вось паслухай: Ша-ба-ны! І адкажы: хіба можна ня біцца ў месцы, якое так называецца?»

«А вы зь ім біліся?»

«Мы? — Даніла засьмяяўся. — Не, што ты, салбэнрош. Ну так, жартам. Тузалі адзін аднога, бывала. Мы зь іншымі біліся».

«Ясна».

«Хаця, памятаю, аднойчы ў яго індзеец прапаў. У яго быў такі набор гэдээраўскіх індзейцаў, яму на народзіны бацькі падарылі. І вось прапаў адзін. Дык ён…»

Твар Данілы расплыўся ў брыдкай, шырокай грымасе, і Сафія адвярнулася.

«Дык ён думаў, што гэта я скраў. Як ён тады мяне малаціў! І нагамі, і рукамі, плача — і б’е, плача — і лупіць, лупіць…»

«Ну ты аддаў яму таго індзейца, я спадзяюся?»

«Ды ня браў я нічога! А калі б і ўзяў, дык аддаў бы. Ня браў я. Так мы і не даведаліся, куды ён падзеўся. Зьехалі неўзабаве, і ўсё. Як ён тады бедаваў! Сказаў, не паеду нікуды, пакуль індзейца ня знойдзем!»

«І што далей было?»

«Ну што-што. Бацька даў яму раз па азадку, дык ён і супакоіўся».

«Даніла? — Сафія схапіла яго за плечы, прыцягнула да сябе. — Паслухай мяне ўважліва, калі ласка».

«Слухаю…» — ён неяк дзіўна затрэсься, і падазрэньне ў душы Сафіі вырасла яшчэ больш. Ёй раптам падалося, што Сіманенка зусім, зусім блізка. Глядзіць на яе зь якога-небудзь балькона, і яна, удаючы, што не здагадваецца пра гэта, наўмысна не азіралася, глядзела Данілу проста ў вочы. — «Пакляніся мне, вось зараз жа…»

«Ды што з табой?» — Даніла хацеў абняць яе, але яна павяла плячом, і гэтага хапіла, каб яго рукі апусьціліся.

«Пакляніся мне, усім, чым хочаш, што ёсьць для цябе сьвятога — што ты ня браў таго індзейца…»

«Клянуся…» — зьбянтэжаны Даніла дастаў цыгарэты, закурыў. Зь яго твару, як фарба, паволі злазіла ўсьмешка. — «Клянуся, але Сафія…»

«Клянуся, што ня браў таго індзейца…»

«Клянуся, што ня браў!» — прамармытаў Даніла, закаціўшы вочы.

«І што дагэтуль ня ведаю, дзе ён…»

«І што ня ведаю, дзе ён…» — адгукнуўся Даніла паслухмяным рэхам.

«Чым клянешся?»

«Ну… Шабанамі клянуся».

«Прынята, — Сафія выцерла з ілба пот. — А зараз хадзем. Я, здаецца, ведаю, дзе шукаць Сіманенку. Якая кватэра была, кажаш?»

Яны пазванілі па дамафоне, ім адчынілі адразу ж, безь ніякіх пытаньняў. У ліфце Даніла хапаўся за галаву, казаў, што ў руйнаваньні лядоўняў больш сэнсу, што ён яшчэ ніколі не трапляў у такія дурныя сытуацыі, што ён меркаваў, што гэта ён хворы на галаву, а насамрэч хворая Сафія, але нічога ня мог зрабіць — празь некалькі хвілін яна ўжо званіла ў абабітыя скураю дзьверы, і на твары яе была такая вар’яцкая рашучасьць, што Даніла схаваўся за сьмецьцеправодам. Ён чуў, як Сафіі адчынілі, як яна размаўляе зь нейкім дзіцём, нясьмела вызірнуў і пабачыў хлопчыка, гадоў васьмі, ня болей, які слухаў Сафію, узьняўшы галаву, хлопчык стаяў, як загіпнатызаваны, і тузаў рукой падраную скуру на дзьвярах.

«Гэта важна, гэта вельмі важна, — сказала Сафія хлопчыку. — Разумееш? І ня тузай дзьверы, калі ласка. Па-першае, атрымаеш ад бацькоў, а па-другое, той, хто вечна нешта тузае, хутка пачынае грызьці пальцы, і яны становяцца брыдкія. Лепш нічога ня тузаць, а прывучаць свае рукі слухацца. Гэта ж твае рукі, праўда? Дык чаму яны робяць штосьці, што ты ім не загадваў рабіць? Рукі павінны цябе слухацца. Так ты зможаш стаць снайпэрам, хакерам, кіроўцам, фокусьнікам, баксёрам. Дык што, што ты знайшоў? Можаш паказаць?»

Хлопчык зьнік у кватэры і хутка вярнуўся, заціснуўшы нешта ў кулаку. Даніла нячутна падышоў, зазірнуў праз плячо Сафіі. На далоні ляжала пабляклая фігурка індзейца з паднятай рукой. Напэўна, раней ён трымаў у ёй тамагаўк ці дзіду, але цяпер рука гэтага ваяра была абломленая да запясьця. Сафія павярнулася да Данілы, запытальна прыўзьняла бровы. Даніла кіўнуў.

«Значыць, не, не было яго тут…» — сказала Сафія са смуткам і зноў павярнулася да хлопчыка:

«Гэта індзеец майго мужа. Муж жыў тут калісьці і згубіў. Так што справядліва будзе, калі я забяру яго, праўда? Праўда ж? Дзякуй, ты нам вельмі дапамог. І глядзі, ня тузай больш нічога — а то будзе як у гэтага індзейца, тамагаўк трымаць ня зможаш».

Сафія кінула індзейца ў сумачку, а Даніла нецярпліва закалаціў па кнопцы ліфту. Яны выйшлі і шпарка пакрочылі па вуліцы, прычым Сафія ішла наперадзе, і Даніла ледзь за ёй пасьпяваў. «Тут ёсьць царква?» — кінула яна на хаду, і Даніла спыніўся, задыхаўшыся, махнуў ёй рукой. Спачатку яна пакрочыла яшчэ шпарчэй, але потым здалася і прысела на лаўку.

«Царква ёсьць, але гэта не галоўная тут славутасьць… — сказаў Даніла, усеўшыся побач. — Я ж казаў табе: спачатку накіруемся на могілкі вежавых кранаў. Хаця, калі мы тут жылі, іх так

не называлі»

«А як іх называлі?»

«А ніяк. Гэта ж Шабаны. Казалі: да кранаў, казалі: сал, казалі: бэн, казалі: рош. Слухай, ты што, і праўда думала, што Сіманенка кінуўся ні з таго ні зь сяго ў Шабаны шукаць таго індзейца?»

«Я б кінулася, — паглядзела на яго Сафія. — На яго месцы. А ты б не?»

«Ну, ня ведаю, — Даніла сплюнуў. — Так можна ўсё жыцьцё патраціць на пошукі зьніклых цацак. Як жа тады праца, самарэалізацыя? Ва ўсім мусіць быць сэнс».

«Добра, хадзем на твае могілкі, якая розьніца. Гэта далёка?»

«Ды не, ня надта. Гэта ж Шабаны, Сафія, Шабаны, вось скажы ўголас: Ша-ба-ны, хіба тут могуць быць нейкія адлегласьці? Тут усё так блізка, што нічога немагчыма знайсьці…»

Ідэя наведаць могілкі, хай сабе нават такія, ёй спадабалася — нягледзячы на стому. Яны ня сталі чакаць на амаль што няісны, калі меркаваць па раскладзе, аўтобус, і пайшлі пешкі, па разьбітым асфальце зарослай дзьмухаўцамі сьцежкі, над якой лунаў салодкі водар сьмецьцеперапрацоўчага камбінату — навокал не было нікога, ні душы, толькі поле, рудаваты лясок на даляглядзе і справа, за жалезным, іржавым лугам, вялікі і бязьлюдны, нібы арктычная станцыя, камбінат. «Вось тут мы палілі нашы дзіцячыя дзёньнікі, — паказаў ёй Даніла нічым не прыкметны лапік цьвёрдага, амаль скамянелага пад сонцам пяску, на якім не расла трава. — Пазьней, калі ўжо даўно не жылі тут. Прыехалі неяк зь Сіманенкам, на пяцьдзясят пятым, і спалілі. Баяліся яшчэ вельмі — бо калі ідзеш сюды, думаеш, ніхто цябе ня бачыць, а станеш падпальваць — адразу на сьцежцы нехта зьявіцца. Вось, глядзі!»

Ён дастаў з торбы газэту, не сьпяшаючыся вынуў запальнічку, пстрыкнуў. І Сафія, ня верачы сваім вачам, убачыла, як па сьцежцы насустрач ім ідзе чалавек. Ён, відаць, выйшаў зь лесу і нейкі час рухаўся зусім блізка ад кустоў — інакш чаму яны яго ня ўбачылі? Даніла кінуў падпаленую газэту на зямлю і са шкадаваньнем затаптаў.

Аднак могілак яны так і не адшукалі: ці то Даніла нешта пераблытаў, ці то проста іх тут ніколі не было. Знайшлі толькі нейкага праржавелага монстра на лясной палянцы… ці то камбайн, ці то экскаватар, ці то снопавязалка. У Сафіі балелі ногі, але яна, радуючыся свайму нечаканаму спрыту, пералазіла з адной праржавелай косткі на другую, вісела на руках, з задавальненьнем пазіравала Данілу, які не адводзіў ад яе вачэй і, замершы, доўга глядзела, як спускаецца з самага верху нейкі загарэлы, жылісты, падобны да лаўца пэрлаў, падлетак, які, відаць, наўмысна не сьпяшаўся, каб спадабацца Сафіі. Потым яна ў поўным бясьсільлі расьцягнулася на траве, ёй хацелася па-малому, але была лянота падымацца. Даніла дастаў бутэльку колы і выжлукціў яе амаль усю, бо Сафія адмовілася. У той снопавязалцы было нешта вайсковае — яна была падобная на баявы трыножнік, які выйшаў раніцай зь лесу для выкананьня нейкага заданьня, але тут быў атакаваны і разьбіты наўпроставым пападаньнем. Ці ў яго проста скончыліся батарэйкі?

«Вам пашэнціла, — сказала яна Данілу. — Было дзе гуляць у вайну».

Лес быў такі рэдкі, што празь яго было відаць дарогу на другім баку. На ўзгорку тулілася некалькі хатаў. Побач было ўзаранае поле, і па тым полі поўзала жанчына. Сафія падумала, што баявой снопавязалцы не хапіла зусім трошкі. Адсюль добра было відаць шабаноўскі порт зь яго караблямі — ці то касьмічнымі, ці то папяровымі. А што відаць, калі залезьці на самы верх? І зноў гэты якарны гул — напэўна, гэта гудзеў сьмецьцеперапрацоўчы камбінат, дасылаючы пад свой прэс чарговую партыю хвастатых пакетаў. Сюды прывозілі і яе сьмецьце. І той пакет, які нёс калісьці Сіманенка, таксама прыехаў калісьці сюды — як ліст, як бандэроль, адпраўленая Сафіі да запатрабаваньня. Яна зайшла ў лясок і не бязь цяжкасьці адшукала больш-менш густыя зарасьнікі.

На аўтобусе яны вярнуліся ў Шабаны, выйшлі ля гастраному, побач зь якім, закрываючыся ад сонца пляскатым брылём, драмаў маленькі рынак. Каля рынку шыхтаваліся перасоўныя крамкі. Побач даілі бочку з квасам. Яны выпілі па малым кубку. «Ну, яшчэ адна славутасьць — і дамоў?» — весела сказаў Даніла, прагна пазіраючы на каўбасу, якую прадавала каўбасная жанчына: нос-салямі, ліверныя грудзі, доктарская шыя, вэнджаныя шчокі. Але Сафію не цікавіла каўбаса.

«Скажыце, — яна адштурхнула локцем нейкую шабаноўку і сунула твар да прадавачкі мяса. — Вось гэта — сьвініна ці ялавічына?»

«Сабачаціна! — зьдзекліва ўсьміхнуўшыся, сказала залітая крывёй прадавачка і выцерла нож. — Не відаць, ці што?»

13.

Ідзі, ідзі, Алежка, ноч доўгая, як брод. Шабаны далёка, за сямю гарамі, за сямю марамі, за трыма каралеўствамі. Адзін з самых яркіх, жоўтых успамінаў шабаноўскага дзяцінства, увогуле ня надта багатага на згадкі. Школьны стадыён. Футбол. Адзінае, што мяне вабіла ў занятках па фізкультуры, адзінае, дзеля чаго можна і пацярпець гэты прадмет, які мусіў бы называцца «Зэкі на прагулцы», а называецца фізкультурай, бо на ім мы вывучалі фізіялёгію, сваю і жаночую, яна была тады нашым культам, колькі б нас ні прымушалі крычаць ура. На фізкультуры асабліва моцна хацелася заняцца групавухай, і калі б мы былі не такімі культурнымі, то так бы і зрабілі. Па сьвістку фізрука. Футбол быў адзіным,

што магло раўняцца па атрыманым кайфе з групавухаю.

Футбол. Дзяўчаткі бегаюць побач, кола за колам, а мы гуляем, дванаццаць самцоў, падзеленых на дзьве каманды: гэта мужчынскі сьвет. Фізрук адным вокам сочыць за дзяўчаткамі, другім за нашым матчам. Ён і судзьдзя, і глядач, і футбольны хуліган, і інспэктар ФІФА, і асьвятляльная мачта, і трэнэр, і масажыст, і лекар, і камэнтатар. Фізруку хочацца піва. Пустое асфальтавае яйка, вышчарбленае ручаямі, напоўненае жоўтым пяском, у якім мы валтузімся. Пыл на зубах і сонца ў вочы. Прарываючы навылёт гэтае адвечнае, адвеснае сонца, проста на мяне ляціць страшны, карычневы снарад. Не далятаючы нейкага мэтру да брамы, ён раптам віляе ўбок, правальваецца кудысьці ўніз і ўжо імкне ў ніжні правы кут. І тады я ўзьлятаю. Над пылам, над жоўтым пяском, над чарадой дзевак, над вышчарбінамі ў асфальце, над фізруком, над сваёй школай. Мае доўгія рукі, якіх я так саромеюся, выцягваюцца так, што ўсё цела пагрозьліва хрумсьціць, з таемных пазоў на далонях высоўваюцца нейкія дадатковыя пальцы, ногі складваюцца, як быццам я даю нырца ў басэйн, у жоўты басэйн, напоўнены пяском. Мая галава праходзіць скрозь сонечнае зьзяньне і згарае там да попелу. І — як раптам знойдзеная рыма ў сетцы натхненьня, як імгненны адказ ля дошкі — ледзь не ламаючы мне фалангі, у пальцы б’е агромністы і злы мяч. Мяч цяжкі і важкі, як ядро. Так куля з прыкрасьцю знаходзіць сталёвы ордэн на сэрцы. Пазбаўлены сваёй артылерыйскай моцы, якая ўся сышла ў мае пальцы, што загудзелі на ўсе Шабаны, мяч зноў становіцца скураным вырабам і млява скача па пяску недзе за сьпінай. Гэта быў файны сэйв. Гэта было крута. Гэта было найлепшае, што я зрабіў сваімі рукамі за ўсё сваё школьнае юнацтва. Грымнуцца на пясок, паляжаць крыху і паволі падняцца. Не сьпяшаючыся, з гордасьцю. Так падымаюцца ўсе героі.

«Классно вытянул», — крычыць фізрук. І калі б нехта сказаў мне тады, што я буду памятаць гэты кідок ня толькі ўвесь тыдзень, але і наступныя дваццаць гадоў, я б не паверыў. Ня памятаю, хто тады перамог, мы ці яны. Памятаю толькі гэты адчайны, прыгожы палёт — ён працягваўся сэкунду, а скончыцца толькі зараз, калі я пра яго напішу.

Скончыўся. Завяршыўся. Даляцеў. Выбіў за лінію. Цяпер гэта толькі словы.

14.

Пасьля гэтага яны яшчэ некалькі разоў езьдзілі ў Шабаны. Прычым ініцыятарам паездак нязьменна была Сафія. Неўзабаве яна ўжо навучылася, спыніўшыся між гэтых аднолькавых будынкаў, беспамылкова вызначаць сваё месцазнаходжаньне ў прасторы паміж чыгункаю, шашою, лясочкам каля канцавой станцыі аўтобуса і снопавязалкай; высокія дамы пакрысе набывалі сваю індывідуальнасьць, праступаючы з калісьці непрагляднай смугі ўзаемнага падабенства; як дзяўчынка, дачка млынара, якая ўваходзіць у цёмны лес, дзе жыве яе жаніх-людажэр, раскідвае абапал ледзь заўважных сьцежак гарох і чачавіцу сваёй даўно не трэніраванай памяці, і тыя няўхільна прарастаюць толькі ёй знаёмымі арыентырамі — так Сафія запамінала радзімыя плямы навакольля, і гэта было займальна.

Шабаны больш не нагадвалі ёй порт — калі ў іх і было нешта ад марской гавані, то гэта была яе ўласная гавань, куды прыплывалі зафрахтаваныя ёй караблі. Ёй падабалася нешматслоўнасьць тутэйшых жыхароў, іхная стрыманасьць, тут ніколі не казалі «гэта пагана» ці «гэта файна», тут казалі «паглядзім», тут ішла барацьба за выжываньне, але нейкая прыхаваная, з правілам не наступаць на ногі і не штурхацца; Сафіі падабалася і гэтае іхнае кранальнае няведаньне ўласнае тапаграфіі — нешматлікія шабаноўскія вуліцы: Сал (Сяліцкага), Бэн (Бачылы), Рош (Ротмістрава) існавалі толькі ўмоўна, большая частка шабаноўцаў ня ведала дакладна, дзе яны жывуць, і ня надта давярала пошце, якая спрабавала навесьці тут недарэчны парадак; калі ў людей пыталіся, дзе знаходзіцца той ці іншы дом, яны намагаліся як найхутчэй уцячы ці перавесьці размову на нейкую іншую, не такую сьлізкую тэму. Сафія бачыла нейкі знак у тым, што галоўная вуліца Шабаноў была названая ў гонар жанчыны — менавіта на Янкі Купалы месьціліся паліклініка, гарадзкі рынак, пастарунак, канцавая станцыя, бібліятэка і маленькая мясцовая ратуша, убудаваная ў першы паверх нічым не прыкметнага шэрага дзевяціпавярховіка. Ёй было сьмешна прыгадваць, як падчас вучобы ў школе яна лічыла, што Янка Купала — гэта мужчына, такі сабе Янка Купалы — кшталту Бывалы, Трывалы або Бяспалы. У горадзе было няшмат вуліц, названых у гонар жанчын — у асноўным уганароўваліся мужчыны, якія кагосьці забілі, задушылі, укрыжавалі, адправілі ў турму ці зрабілі падданымі новай дзяржавы, жанчыны ж, лічыла Сафія, на такое ня здольныя, таму іх імёны ачышчаюць вуліцам аўру.

У адну з гэтых паездак яны з Данілам усё ж вырашылі пераправіцца на той бок шашы і наведаць апошнюю не дасьледаваную імі славутасьць Шабаноў — Абэліск. Даніла быў там аднойчы ў свае піянэрскія гады, але той дзень яму неяк не запомніўся. Так і не дачакаўшыся добрага настрою надзвычай непасьлядоўнага і капрызнага сьветлафора, яны перабеглі дарогу, узяўшыся, як дзеці, за рукі — нібы перайшлі ўброд чорную, бясконцую раку — і пакрочылі па кляновай алеі, якая неахвотна прывяла іх да сьціплага занядбанага абэліска. На іхны жаль, каля яго ўжо нехта стаяў, засланяючы шырокай сьпінай надпіс — гэта быў лысы, не стары яшчэ мужчына, зацягнуты ў выцьвілы паўвайсковы камбінэзон. «І ня горача яму ў гэткіх берцах?» — падумала Сафія, разглядваючы мужчыну ззаду і з павагай вяртаючыся позіркам да ягонай патыліцы — скура на ёй была як задубелая і, на дзіва, зусім не пацела. Яны з Данілам і ня думалі тут кагосьці сустрэць і таму стаялі моўчкі, ня ведаючы, што ім рабіць. Раптам мужчына павярнуўся да іх і шырока, але тужліва пасьміхнуўся:

«Так, вось тут гэта ўсё і адбывалася… Не на самім гэтым месцы, але зусім блізка, мэтраў за сто былі магілы, якія яны ж самі і выкопвалі», — сказаў ён, падыходзячы. За шырокім пасам у яго блішчэла сапёрная лапатка. — «Вось там… Але ж прыемна, салбэнрош, пабачыць тут маладых людзей, якія цікавяцца гісторыяй свайго гораду. Хай гісторыя гэтая і збольшага вельмі трагічная… Вы здалёк да нас?»

«Ну, мы проста…» — сказала Сафія. Нядобрае гэта было месца. Не такое, як Шабаны. Словы тут нібы застравалі ў паветры, і каб пачуць свой ці чужы голас, трэба было шторазу напружваць слых. У вушах зьвінела, і пачынала балець галава. І птушкі тут чамусьці паводзіліся ціха — быццам выконвалі нечае ўказаньне.

«Вось вы, — мужчына ўздыхнуў. — Вы, пэўне, апошняе ўжо пакаленьне, якое прыходзіць у такія месцы на ўласнае жаданьне. Школьнікаў, дык тых жа сюды проста заганяць даводзіцца, сілай і пагрозамі. Яны ж нават слова «абэліск» ня могуць запомніць. Можа, таму што Быкава ў школе больш не праходзяць? Усе кажуць «абэлікс», як дысьлектыкі нейкія. Хаця нармальныя, здаецца, дзеці. Хутка мэтро сюды правядуць, а яны слова зь сямі літар ня могуць запомніць. Маё прозьвішча Саланевіч, я настаўнік гісторыі ў мясцовай школе».

«Даніла. Сафія. А ў якой, іх жа тут некалькі?»

«У самай першай. Дык вы, я бачу, ня першы раз у Шабанах. Так, так, тут і расстрэльвалі… Тысячы, і ўсе цывільныя, тут ляжаць. Шабаны — яны наогул на касьцях стаяць…»

«А што не на касцях?» — спытала Сафія рэзка і сама пашкадавала, што пытаньне прагучала з такім выклікам.

«Вашая праўда, усё на касьцях, — нечакана пагадзіўся Саланевіч. — Але праблема ў тым, якія косьці. Бо адна справа, калі жылы раён узводзіцца на спрадвечных, натуральных, так бы мовіць, могілках, тых, якія ўдзельнічаюць у прыродным працэсе кругавароту касьцей… З праху ў прах… Так было і будзе. А іншая справа…»

І Саланевіч раптам выхапіў з-за пояса лапатку і, прыгнуўшыся, зь сілай усадзіў яе ў зямлю.

«…іншая справа — калі гэта косьці забітых чужынцамі, прыхаднямі, забітых у выніку ўварваньня чужой, руйнавальнай сілы, адзіны сэнс якой — у забойстве, у тым, каб несьці сьмерць. Калі гэта косьці — сьляды масавых расстрэлаў, як вось тут, у Трасьцянцы. Гэта ўжо не кругаварот, гэта спроба выпрастаць кола, па законе якога жыве прырода, карацей, д’ябальшчына, абсалютная. Кожны з нас мусіць усьведамляць, што некалі могілкі, на якіх ён будзе пахаваны, стануць для новых пакаленьняў проста пустой, прыдатнай для засяленьня зямлёй. Толькі так мы можам жыць у гармоніі з часам, быць часткай часу, толькі так маем права мець і вымяраць час…»

«Вы, відаць, часта тут бываеце», — сказаў Даніла, пазіраючы на лапатку: ён не разумеў, навошта было ўтыркаць яе — няўжо пачне капаць і паказваць ім косьці.

«Ды я тут практычна жыву! — прамовіў Саланевіч злосна. — У мяне тут намёт паблізу… Бо трэба вучыць, вучыць, пакуль ня позна. Ратаваць тых, хто застаўся».

«Ад чаго? Ад забыцьця?» — спытала Сафія.

«Ды не, — махнуў рукой Саланевіч. — Ад забыцьця хіба ўратуеш? Забыцьцё — гэта толькі адна з формаў часу. Чулі пра такога антычнага паэта — Леаніда Тарэнцкага?»

«Мо і чулі, але забылі, — сказаў Даніла. — Ён быў спартанец?»

«Няважна, — сказаў Саланевіч. — Шабаны, дарэчы, таксама можна было б назваць такой сабе менскай Спартай. А Леанід Тарэнцкі, ён так вучыў: жыві, пераймаючы час — не выходзь зь сябе, не сьпяшайся, будзь памяркоўны, існуй з разьмеранасьцю — то бок не паддавайся ні эмоцыям, ні амбіцыям, не намагайся нікога абагнаць. Існуй разьмерана, разумееце? Як час. Час — адзінае, на што мы мусім быць падобныя».

«Нецікавая нейкая філязофія, — сказаў Даніла. — Філязофія для пасіўных. Хіба ў такім сьвеце можа адбывацца нешта новае?»

«Але, вучыў Леанід Тарэнцкі далей: не засмучайся, калі ў цябе нічога не атрымаецца, — працягваў Саланевіч, не зьвярнуўшы на Данілавы словы ніякай увагі. — Бо калі цябе пакладуць у зямлю, ты ўсё адно будзеш выглядаць дакладна так, як выглядае час».

«Гэта жахліва», — сказала Сафія.

«Нічога жахлівага, — запярэчыў Саланевіч. — Вядома ж, кажучы пра зямлю, паэт меў на ўвазе сьмерць натуральную, не гвалтоўную і не заўчасную. Вось што істотна».

«Файна, — сказала Сафія. — Вы — чалавек на сваім месцы. Болей бы такіх настаўнікаў. Ня думала нават, што ў Шабанах ёсьць такія. Вось у мяне ў школе быў настаўнік гісторыі — доўбня проста, тлусты казёл. Усё паддобрываўся да нас, нічому не навучыў. Я калі яго ўрокі прыгадваю — толькі яго і бачу, ніякай інфармацыі, ніякіх ведаў у галаве няма. Нуль. Толькі гэты настаўнік, яго твар, ягонае пуза, і гэты голас мядовы. Бляць, як я яго ненавіджу, хто б ведаў».

«Людзі, якіх тут зьнішчалі — яны ж былі гвалтоўна вырваныя з часу, — памаўчаўшы, сказаў Саланевіч пераканана, нібы зь ім спрачаліся. — Іх вырвалі зь іхных кватэраў, іхных вуліц, іхных сем’яў, іхных вузкіх, але цалкам шчасьлівых сусьветаў, бо гэта былі непераборлівыя людзі, мірныя, цывільныя, яны імітавалі час, бо на нейкім падсьвядомым узроўні адчувалі, што гэта адзіна магчымы спосаб жыць і выжываць. Вось гэта сапраўдная трагедыя… І гэты абэліск — спроба вярнуць іх часу, спроба зрабіць так, каб яны сталі часам, закапаныя ў зямлю. Хай сабе тыя, хто ставіў тут абэліск, гэтага і не разумелі».

«А сваякі, а блізкія гэтых людзей — вось яны… — сказала Сафія ўсхвалявана. — Магло ж вось быць так, што яны прыйшлі дадому — а там няма нікога, і ніхто ня ведае, куды падзеліся. Расстраляным жа не абвяшчалі загадзя, што іх заб’юць?»

«Ну, я мяркую, у часы вайны ніхто не зьдзіўляўся асабліва зьнікненьням, — адказаў Саланевіч. — Бедавалі, так, але, думаю, ні зьнікненьне, ні сьмерць не зьдзіўлялі. Панаваў страх, разумееце, а страх — гэта выпадзеньне з часу. Як можна пераймаць час, калі ты баішся? Баяцца — значыць адмаўляцца ад разьмеранасьці. Ахвяра і забойца аднолькава выпадаюць з часу, бо ня могуць яго пераймаць. Войны, рэвалюцыі, злачынствы — усё гэта бунт супраць часу. Спроба завалодаць ім, дыктаваць часу сваю волю, гнаць яго з такой хуткасьцю, зь якой хочаш. Хаця як мы можам нават думаць пра такое — каб самім вызначаць хуткасьць часу? Як гэта нахабна, наіўна, як бессэнсоўна! Нічога добрага з гэтага яшчэ ні ў кога не атрымлівалася. Вось у вас якія стасункі з часам?»

«У мяне муж прапаў», — сказала Сафія. Яна падумала, што гэта будзе найлепшы адказ на такое дзіўнае пытаньне, бо й сапраўды — якія ў яе яшчэ могуць быць стасункі з часам? Калі б яна і мела зь ім нейкія стасункі, то папрасіла б пераматаць назад і проста не пусьціла б Сіманенку ў той пракляты двор.

«Вось бачыце! — сказаў Саланевіч з палёгкай. — Што я казаў? Што казаў Леанід Тарэнцкі? У вас жа ня проста так муж прапаў. Час усё адно мацнейшы за нас. Ён выштурхоўвае тых, хто яго пераймаць ня хоча. Муж прапаў? Відаць, пажадаў чагосьці, што парушае гэты закон перайманьня. Хацеў нешта атрымаць для сябе хутка, зараз жа, не заплаціўшы цаны сваім цярпеньнем. Так, відаць, муж ваш быў нецярплівы, плюнуў на памяркоўнасьць і разьмеранасьць, і няважна, чаго ён там захацеў: валодаць нейкай рэччу, ці адчуць любоў іншага чалавека, ці атрымаць адказ на нейкае пытаньне, што не давала яму спакою… Няважна! Галоўнае — замест таго, каб пераймаць час, ён уявіў сябе карыстальнікам часу. Часта так бывае — чалавек хоча разьвязаць праблему, ды не адну, а адразу ўсе, і думае, што варта пераступіць мараль, і ўсё, ён ужо ні за што не адказвае, рукі вольныя, усё дазволена, часу няма. Так, так — шмат хто лічыць, што ў яго часу няма думаць пра час. Што ён спозьніцца. Між тым відавочна: той, хто пераймае час, ніколі нікуды ня спозьніцца, бо час ня можа спазьняцца. А чалавек думае: ах, як проста, ворага зьнішчыў, кроў праліў, дом пабудаваў, ідэалёгію падвёў — як электрычнасьць, дзяцей панараджаў, мову памяняў, кніжкі спаліў, законы напісаў, працу ўсім даў, будучыню змайстраваў — і ганарыцца, як жа: не сядзеў на месцы, сэнс жыцьцю надаў. А нельга так. Шабаны ў выніку атрымліваюцца».

«У якім сэньсе?» — не стрымаўся Даніла.

«У такім. Шабаны, па сутнасьці, гэта спроба пазбавіцца ад перайманьня часу, наіўная спроба яго ігнараваць. Панабудавалі тут так званага сучаснага, таннага жытла — і думалі, што вырашаюць такім чынам жыльлёвае пытаньне. Добра, але дом — гэта таксама перайманьне часу. Добры, сапраўдны дом — гэта добрае перайманьне. Вы вось не задумваліся, дзе былі пабудаваны Шабаны?»

«Ну, на касьцях, — сказала Сафія. — Вы ж самі сказалі…»

«Ну вось чаму, па-вашаму, тут было досыць пустога месца, чаму сюды не дабраўся горад? Яно ж ня проста так пустое было. Ну так, вёска стаяла вунь там, маленькая, а вакол пустога месца — куча. Чаму яно было пустое? Тут жа ніхто не сяліўся да таго часу, пакуль будаўнікі не прыехалі. Бо час, час ніколі не даваў на гэта згоды. Засяліць сюды адным махам тысячы людзей — гэта яшчэ ня значыць даць ім дом! Гэта значыць толькі адно — падмануць час, зрабіць выгляд, што можна прымусіць яго ісьці хутчэй. А так не бывае! Найлепшае ўвасабленьне часу — гэта вясковыя могілкі. Не абэліскі і не Шабаны, ня помнікі і ня кнігі — а ціхія могілкі ў закінутай вёсцы. Для тых, каго магутныя гэтага сьвету не сьпяшаліся нічым ашчасьлівіць, для тых, хто жыў нетаропка і на цуды не разьлічваў, для тых, хто дачакаўся, пакуль бацькоўскі дом стане ягоным, хто ў меру сваіх здольнасьцяў пераймаў час і памёр зь мірам у прызначаную хвіліну. На мірных касьцях продкаў — такіх самых нясьпешных, памяркоўных людзей».

«А вось ён лядоўню ламаць зьбіраецца», — паказала Сафія на Данілу.

«Кепска гэта, — сказаў скрушна Саланевіч. — Вы ня толькі сябе губіце. Рэчы трэба даць зьнікнуць самой. Бо мы пераймаем час праз рэчы. Добрая рэч аддасьць нам усё, і будзе аддаваць нават тады, калі нам падасца, што яна ўжо ні на што ня здольная. Зрэшты, у тых, хто пераймае час, і рэчы жывуць доўга. Толькі ў таропкіх, пасьпешлівых усё хутка ламаецца. Жыцьцё — ня формула адзін, згодныя?»

«Я вось слухаю вас і думаю: вы ж самі ня надта адпавядаеце таму, што кажаце. Як вы можаце нас вучыць чамусьці — гэта ж таксама не перайманьне часу атрымліваецца, а ягонае прысьпешваньне. Ну, як вы казалі — даваць камусьці тое, чаго ён пакуль не заслужыў, чаго не разумее — хіба гэта ня супраць часу?» — зласьліва спытаў Даніла.

«Я? — задумаўся Саланевіч. — Мне можна, я ж у Шабанах жыву. Тут усё ўжо скончана. Бо ад пачатку пайшло наперакасяк. Можа, у старых гарадах можна яшчэ нешта ўратаваць, а тут? Нават зьнішчы зараз Шабаны — нічога ня зьменіцца. Распаўзуцца па сьвеце — не зьбярэш. Абэліск усё адно некалі абавязкова стане Абэліксам, я тут бясьсільны. Мы ўжо тут як-небудзь самі. Дажывем да канца. Усё адно ўсе станем часам. Можа, сэнс Шабаноў у тым, каб быць нейкім папярэджаньнем? У тым, каб сабе на шкоду іншых вучыць…»

«А вось што мне рабіць? — спытала Сафія. — Муж прапаў, а мне што, сказаць: ну і добра? Буду жыць разьмерана, час пераймаць. А я не хачу разьмерана безь яго, я калі і хачу нешта імітаваць, то зь ім, і пажадана ў брудных позах. А калі я буду, як вы кажаце, мірна чакаць вясковых могілак, то хрэн я ня толькі Сіманенку, а і наогул шчасьце калісьці знайду. Вы гэта разумееце?»

«Тады ў Шабанах вам самае месца! — засьмяяўся Саланевіч. — Я б на вашым месцы ўсё ж не шукаў бы яго. Вы ж, мусіць, перажываеце, думаеце пра яго, хвалюецеся, прыгадваеце, як добра было разам. А вы ня думайце. Забудзьце. Згінуў, і ўсё тут. Быццам і не было. Толькі так зможаце гэта перанесьці і з гэтага ўсяго выкараскацца. А іначай — ого-го. Я ж бачу, вы ўжо на мяжы — сталі б вы ў Шабаны езьдзіць, калі б не зьнікненьне мужа. А пагатоў — у Трасьцянец, да абэліска… Сюды проста так ня ходзяць».

«Ды самі вы згінулі, — сказала Сафія пагардліва. — Жывяце тут у намёце, на касьцях, вычварэнец. Ні бабы ў вас, ні ўспамінаў, толькі балбатаць і ўмееце, дый і тое ня надта пераканаўча. Ніхто вас ня любіць. І калі вы зьнікнеце, ніхто вас нават шукаць ня будзе. Далей свой час пераймайце, ясна? За абэліксам… то бок за абэліскам бы лепш глядзелі, ён у вас зусім аблуплены. І наогул, чаму вы не на працы? Хадзем, Даніла».

«Дык вакацыі», — маркотна ўсьміхнуўся Саланевіч, і Сафіі нечакана стала яго шкада. Каб канчаткова не расчуліцца, яна штурхнула Данілу ў сьпіну, і яны хутка пайшлі па алеі назад, і не было з алеі ніякіх паваротаў, толькі наперад можна было ісьці, і нельга было ні абарочвацца, ні плакаць — бо на іх здалёк глядзелі яны, Шабаны.

15.

Шабаны вы мае, Шабаны. Дайце. Мне падабаецца, як у розных заходніх краінах, культурна і моўна пераважна раманскіх, гаворачы пра нейкага паважанага чалавека, называюць ня толькі яго прозьвішча, але і прафэсійную прыналежнасьць. Ня проста «Мэндысабаль», а «архітэктар Мэндысабаль». Такому ня крыкнеш на вуліцы ці ў вулічнай кавярні: гэй, Мэндысабаль — хіба што ты закадычны Мэндысабалеў прыяцель. «Здароў, Манчыні!» Ня проста Манчыні, а «доктар Манчыні». Гэта адзнака пэўнага статусу, гэта прызнаньне і белая зайздрасьць, гэта кампэнсацыя за гады

навучаньня ва ўнівэрсытэце, гэта пашана да тых, хто выбіўся ў людзі. Пра мяне ніколі ня скажуць: архітэктар такой-та, мяне заўжды будуць называць па прозьвішчы, ну, мо часам паставяць сьпераду «спадар» — калі нагадаюць пра неаплачаныя рахункі за газ, электрычнасьць і інтэрнэт.

Мой бацька выбіўся ў людзі, ён быў інжынэр. Тэхнічная інтэлігенцыя. Яго паважалі, але павага спараджала і адчужэньне. Усе былі пэўныя, што і сваіх дзяцей ён выхоўвае па-інжынэрску. Усім маім аднаклясьнікам крычалі «Здароў, Серы! Прывет, Лёха! Как дзялы, Крот!» А мне нават п’яныя мужыкі на лаўках каля пад’езду казалі «Здраствуйце». Бо яны ні на хвілю не сумняваліся, што мяне вучаць з усімі размаўляць ветліва і вітацца са знаёмымі дарослымі незалежна ад іхнага стану і ступені знаёмства. Гэта пачалося яшчэ ў першай клясе. Я вяртаўся са школы і цьмяна знаёмы мне (я бачыў яго неяк з бацькам) чалавек гадоў трыццаці, які сядзеў на лаўцы перад маім пад’ездам і старанна ванітаваў на асфальтавую дарожку, падняў галаву, зірнуў на мяне мокрымі ад сьлёз і натугі вачыма і прамовіў: «Здраствуйце». Потым ён апусьціў галаву і працягваў ванітаваць як ні ў чым ні бывала.

Я пайшоў у другую клясу — той чалавек валяўся то ў пад’езьдзе, то на школьных клюмбах, то проста ўпоперак дарогі, і шторазу ён знаходзіў у сабе сілы, выцягваў галаву і ясна і гучна казаў мне: «Здраствуйце». Бо толькі так можна вітацца з сынам інжынэра. Аднойчы — гэта было ўжо ў пятай клясе — я засьпеў яго ў ліфце, дзьверы адчыніліся, ён стаяў там і сцаў, сцаў проста на кнопкі, на сьценкі; мне здавалася, ён сцыць нават на столь. Ён убачыў мяне, і не перастаючы сцаць, з годнасьцю прамовіў сваё «здраствуйце». Ён, напэўна, лічыў, што гэтае слова, прамоўленае з адпаведнай інтэлігентнай інтанацыяй, дае яму пэўную індульгенцыю. І я шторазу адказваў яму «Здраствуйте». Я сапраўды быў вельмі выхаваным дзіцём. Я скончыў школу, мы пілі зь сябрамі партвэйн у пад’езьдзе, седзячы проста на прыступках, і тушылі недапалкі аб сьцены. Ён, п’яны, як бэля, падымаўся да сябе, ён марыў даць каму-небудзь нагой у твар. Ён знайшоў нас і, убачыўшы, парваў на сабе кашулю — палохаў. Мы яго не баяліся, але падняліся, гатовыя ў любы момант даць драпака. Ён цяжкім позіркам абвёў нашую кампанію і раптам убачыў, мружачыся ад паўзмроку пад’езду, мяне. «Здраствуйце», — сказаў ён і пайшоў наверх, да сябе, спаць, «Здраствуйце» — і пасьля гэтага мне ўжо не хацелася ні піць, ні сьпяваць, ні паліць: гэта быў нейкі праклён. Я бачу яго, ён зь нянавісьцю аглядае навакольле, зусім ужо зруйнаваны чалавек, калісьці дужы, з цэпэлінавай грываю, а цяпер проста азызлы, учырванелы мяшок кіляграмаў на сто. Толькі што ён абмацюгаў увесь пад’езд і стукнуў дворніка па галаве бутэлькай, бо яна была пустая і таму бессэнсоўная. Мусіць жа нехта адказаць за недасканаласьць сьвету. Яму хочацца кагосьці забіць. І тут ён заўважае мяне, маці паслала мяне ў краму па макароны, я іду па вуліцы, яшчэ мэтраў сто да пункта яго дысьлякацыі, але ён ужо падабраўся, напяўся, скулы ходзяць хадуном, вочы набываюць нейкае недарэчнае, сіняватае адценьне, ён увесь дрыжыць: і калі я параўняюся зь ім, дакладна ў гэты момант, ні ў які іншы, менавіта ў той момант, калі нашыя вочы непазьбежна сустрэнуцца і мы апынемся на адлегласьці выцягнутай рукі адзін ад аднаго, ён скажа мне «Здраствуйце» і павядзе падбародзьдзем, задаволены сабой. У яго цяжкія часіны, але ён ведае, як вітаюцца інтэлігентныя людзі. Прайшлі гады, я зьехаў, я зьяжджаў ад Шабаноў усё далей і далей, пакуль не апынуўся, як я думаў, у недасяжнасьці ад іх — і вось я наведаў бацькоўскі дом зноў, і маці паслала мяне па хлеб; я ішоў міма знаёмых будынкаў і незнаёмых дзяцей, міма выраслых дрэваў і забытых крыўдаў, пад стаптаным небам, паўз спартовую пляцоўку, дзе калісьці выцягнуў у фантастычным скачку гарматны ўдар у самую «дзявятку», і тэлефонныя будкі, зь якіх ужо ніхто ніколі ня будзе званіць — і тады я ўбачыў яго: ён стаяў у кампаніі такіх самых статуй, выпаленых знутры алькаголем, ён стаў увесь нібы з чырвонай гліны, і вочы ягоныя, што раней сьвяціліся, як у зьвера, цяпер патухлі, ён быў канчатковым варыянтам самога сябе. Было відаць, што ён падыхае. Я таксама вельмі зьмяніўся за гэтыя гады, мяне было не пазнаць, я быў бацька і муж, я быў перакаціполе, адшчапенец, да таго ж беларускамоўны, карацей, чалавек з сумнеўнай рэпутацыяй — і тым ня менш я так і застаўся ў ягоных вачах сынам інжынэра; пабачыўшы мяне недзе на даляглядзе сваёй сьлепаты, ён забіўся ў шчасьлівай дрыготцы, і калі я праходзіў каля яго, ён павярнуў галаву і сказаў, рыхтык як трыццаць гадоў таму: «Здраствуйце» — і гэта было так дзіўна, што я нават адказаў яму, хаця й не зьбіраўся.

16.

«Гульня называецца Фукуяма, — сказаў Даніла і асьцярожна прыхіліў да сьцяны вялікі, абгорнуты паперай прастакутнік. — Правілы простыя. Едзеш на рынак каля «Беларусі», купляеш там вось такі шэдэўр, прывозіш дамоў, распакоўваеш…»

Ён аберуч сьцягнуў з прастакутніка паперу, нібы зьняў зь яго шырокія сямейныя майткі. На Сафію глядзеў партрэт абсалютна незнаёмага ёй чалавека ў пінжаку і напаўрасшпіленай кашулі. У абліччы незнаёмага было нешта няўлоўна-мангалоіднае. Склаўшы на грудзях рукі, чалавек усьміхаўся, і было ў гэтай усьмешцы нешта подленькае, нешта заганнае, быццам чалавек учыніў гадасьць, а прызнавацца ня хоча. Партрэт быў выкананы ў цалкам рэалістычнай манеры «чаму я не фотаапарат», нават празьмерна рэалістычнай — толькі тлустыя алеістыя плямы, якія адразу ж адшукала на пінжаку сонца, выдавалі яго рукатворнае паходжаньне. Было відаць, што аўтар вельмі хацеў спадабацца таму, хто яму пазаваў, і больш за тое — лічыў гэта галоўным сэнсам сваёй працы.

«Хто гэта?» — спытала Сафія, з агідай гледзячы на брудную раму ў штучнай пазалоце.

«Ён табе нікога не нагадвае? Ну, падумай, Сафія?»

«Не, — сказала Сафія. — Нікога. Слухай, Даніла, калі ты хочаш мяне разьвесяліць… Ты лепш сьледчаму патэлефануй. І скончы нарэшце са сваёй лядоўняй. Можа, ня будзеш чакаць, а грохнеш яе сёньня, тут, проста ў залі — я дазваляю. І перастань траціць грошы на ўсялякую лухту, прашу цябе, іх ня так шмат засталося».

«А мне ён чамусьці нагадаў Фукуяму, — сказаў Даніла з захапленьнем. — Я купіў яго за капейкі. Халера яго ведае, хто ён насамрэч. Аматарская праца, ахвяра нечага хобі. Гэта вясёлая гульня. Вешаеш у перадпакоі такі партрэт, госьці прыходзяць, і кожны спрабуе ўгадаць, хто на ім. І як назавуць, так і мы будзем яго клікаць. Да наступнага госьця. Партрэт нікога, чалавека ў плашчы. Вось калі б ты сказала, каго ён табе нагадвае, то ён перастаў бы быць Фукуямам і стаў бы… Ну паспрабуй, Сафія, калі ласка».

«Ён не ў плашчы, ён у пінжаку, і пінжак гэты яму не пасуе. Ды хто да нас прыйдзе? — спытала Сафія, пальцам здымаючы з Фукуямы пыл. — Хіба Лявон Уладзіміравіч ці гэты… Сьмярдзючы… Старцаў.

Прынясе на закланьне нейкую швейную машынку з музэю».

«На такіх людзей у плашчах госьці зьлятаюцца як мухі, — сказаў Даніла. — Варта такога павесіць, як нехта абавязкова прыйдзе».

«Ну добра, — Сафія задумалася. — Можа, гэта Бэрлюсконі?»

«Ня надта падобны. Але няхай», — узрадаваўся Даніла і пацягнуў Бэрлюсконі ў перадпакой.

І сапраўды, увечары ім у дзьверы раптам асцярожна пазванілі. Па тэлевізары якраз ішоў «Квадратны мэтр», зь нядаўняга часу ўлюбёная перадача Сафіі: цябе выганяюць з уласнае кватэры і робяць там рамонт у адным з пакояў, за тэлевізійныя грошы, потым ты вяртаешся й кажаш: «Ваў». Калісьці Сафіі вельмі падабалася гэтая перадача, асабліва перад вясельлем, потым інтарэс неяк згас, і вось цяпер, пасярэдзіне гэтага страшнага лета, яна зноў старалася не прапускаць ніводнага выпуску. Даніла з Сафіяй ляжалі ў залі, у цені захінутай прасьціной лядоўні, і з задавальненьнем назіралі за тым, як вядучая пад руку ўводзіць нейкага пэнсіянэра ў ягонае цудоўным чынам ператворанае жытло: з твару дзядулі паволі спаўзала шчасьлівая ўсьмешка, вольная рука сутаргава лезла ва ўнутраную кішэнь пінжака па пігулкі. «Ваў», — прамовіў ён нарэшце змрочна і прысеў на ружовага колеру крэсла ў форме аголенай бляндынкі. Збоку здавалася, што ён і насамрэч сядзіць на каленях у нейкай дзеўкі; мноства маленькіх чарапоў, што зьвісалі са столі, залівалі пакой роўным хатнім сьвятлом. «Прыгажосьць якая», — сказаў дзядуля драўляным голасам і абвёў позіркам новыя апэльсінавыя шпалеры, спрэс у дэкадэнцкіх картачных сымбалях: суворыя пікі, распусныя віны... «Угадалі? Угадалі?» — весела верашчала вядучая, выпіхваючы крэсла са шчасьлівым гаспадаром пад бязьлітасныя вочы апэратара. З-за шафы сарамліва вызіраў горды дызайнэр, якога неўзабаве мусілі прадставіць публіцы. «А цяпер наш фундатар дорыць вам незаменную ў хатняй гаспадарцы рэч!» — усклікнула вядучая, і ў пакой была ўрачыста ўнесеная блішчастая электрапіла. Даніла ўявіў, як распарадзіцца ёй пэнсіянэр пасьля таго, як уся каманда тэлевізіёншчыкаў зваліць нарэшце зь яго дому, і яны з Сафіяй весела пераглянуліся.

У дзьверы, між тым, пазванілі яшчэ раз, цяпер больш настойліва. «Для бацькоў пазнавата», — сказаў Даніла. «Старцаў, хто ж яшчэ», — адказала Сафія й пайшла адчыняць.

Даніла чуў, як яна зьвініць ключамі. Па шчырасьці, яна магла б гэтага не рабіць: можна было адчыніць дзьверы без ключа, проста вынуўшы замок. Ён ведаў гэта, бо сам яго ўчора ставіў. У прыступе халоднай панікі (такія здараліся ў яе ўсё часьцей, як быццам Сіманенка быў згубленым ключом, якім нехта мог скарыстацца) Сафія папрасіла яго памяняць замок у кватэры, і ён паслухмяна паехаў, купіў, праседзеў дзьве гадзіны на кукішках, напаўняючы пад’езд дзелавым, нястомным рэхам. Не, звонку ўсё выглядала як мае быць, і ніводзін злодзей не здагадаўся б, што ў кватэру так лёгка пранікнуць. Сафія, на шчасьце, таксама пра гэта не здагадвалася. Магчыма, ён проста выразаў зь дзьвярэй надта вялікі кавалак, калі займаўся гэтай адказнай справай. Сілаў на тое, каб уладкаваць нейкім чынам маленькі замок у гэтай агромністай дзірцы і схаваць усе сьляды, каб вярнуць на месца ўсе трэсачкі, пайшло нямала, і Даніла ўвесь вечар праваляўся на канапе, дзьмуў на мазалі, чытаў кніжку і наракаў, што ніхто не прыходзіць, каб ацаніць ягоныя высілкі... А сёньня вось паехаў і купіў Бэрлюсконі Фукуяму.

Высьветлілася, што да іх завітала суседка па пляцоўцы, мілая жанчына гадоў пяцідзесяці ў халаце й тапачках, чымсьці падобная тварам на абгарэлую Марыю Генадзеўну.

«Ну як вы, трымаецеся? — сказала яна Сафіі. — Трымайцеся, Зосечка. Бог трываў і нам сказаў...»

Тут яна пабачыла за сьпінай Сафіі Данілу і шырока, драпежна ўсьміхнулася:

«О, і дзевер ваш дома!.. Я ж па ягоную душу прыйшла!»

Адначасова яна заўважыла Бэрлюсконі на сьцяне і імгненна пераключылася на яго:

«Жывапіс у вас!.. Адразу відаць, інтэлігентныя людзі жывуць... А мы калісьці тут усе баяліся, заселяцца якія наркаманы, прыбірай за імі потым... А тут вы зь Сіманенкам вашым, хай вернецца жывы і здаровы. Дык мы, памятаю, радаваліся. А хто гэта на карціне?»

Даніла неўпрыкмет прыклаў палец да вуснаў, і Сафія толькі разьвяла рукамі.

«Да Шэксьпіра падобны... — сказала суседка. — Глядзелі «Закаханага Шэксьпіра»? У мяне просьба да вас, мужчына. Тэлевізар мой згарэў, стары ўжо быў, я яго выкінула й новы купіла... А ён не ідзе. Не ідзе і ўсё тут... Толькі адну праграму й паказвае. Наладзіць трэба, а няма каму. Дапаможаце?»

«Натуральна», — сказаў Даніла і сунуў ногі ў тапачкі. Сафія паглядзела на яго з сумневам. Узрадаваная суседка адчыніла дзьверы, і Даніла ступіў насустрач невядомасьці. «Беражы сябе», — сказала Сафія зьедліва, змахнула сьлязу і памахала яму ручніком.

Суседка была з тых жанчын, якія ў слове «алькаголь» робяць націск на першы склад, а ў слове «флюараграфія» на перадапошні, і жыла адна. У яе кватэры быў такі ідэальны парадак, які бывае толькі ў небагатых музэях. Тут было цёпла і, галоўнае, смачна пахла: так самаўпэўнена магла пахнуць толькі адна істота на сьвеце — фанабэрысты, салодкі й дурнаваты яблычны пірог з корачкай, які рыхтуецца выскачыць зь печкі, і Даніла адразу ж вырашыў, што без гасьцінца ня сыйдзе. З самага парога суседка павяла яго паказваць сваё жытло, яны падоўгу спыняліся перад фатаграфіямі і неўзабаве Даніла ўжо мог здаваць іспыт па генэалёгіі яе роду. Такім чынам, да тэлевізара яны дабраліся толькі тады, калі пірог трэба было ўжо вымаць.

— Ну, вось і ён, — сказала суседка, пяшчотна пагладзіўшы тэлевізар па чорнай бліскучай скуле. — Умаляю, зрабіце зь ім што-небудзь. А я пакуль на кухню, ня буду вам замінаць.

Даніла без асаблівых праблемаў знайшоў неабходны гузік на пульце, і экран засьвяціўся. Натхнёнаму гэтым посьпехам, яму ўдалося адшукаць і той самы адзіны канал, які цётка Люба мела ў сваім распараджэньні. Ён нават зайшоў ззаду й паглядзеў, ці тырчыць у дупе тэлевізара шнур антэны. Калі ён правільна вызначыў яе месцазнаходжаньне, яна там была. Ён выдастаў яе й для чагосьці падзьмуў у яе круглую зьмяіную пашчу. Нічога не адбылося, і ён уставіў яе назад. Праўда, зь якой дакладна адтуліны яна тырчала дагэтуль, ён пасьпеў забыцца, але разьлічваў на сваю рухальную памяць. Што рабіць далей, Даніла ня меў ніякага ўяўленьня. Сеўшы ў фатэль, ён стаў шчоўкаць гузікамі, перабіраючы розныя камбінацыі. Аднастайны шэры дождж, які струменіў на экране, хіліў яго ў сон. Хацелася забрацца на фатэль з нагамі, накрыцца пледам і лянотна жаваць яблычны пірог з корачкай. Яму чамусьці страшэнна захацелася салодкага. А дома не было нічога апрача пяльменяў, і ў Данілы не было на той момант ні капейкі грошай. Каб не задрамаць, ён уключыў той самы адзіны канал і стаў глядзець перадачу пра тое, як пабудаваць цяпліцу для памідораў — паўтор красавіцкага выпуску. На кухні глуха зьвінеў посуд, і гэта таксама надавала вечару ўтульнасьці.

«А наступным разам у нашай перадачы мы пагаворым пра таямніцы электрапрыладаў», — сказаў прыемны жаночы голас, і Даніла вырашыў працягнуць свае спробы.

«Можа, стопачку вып’еце, — крыкнула з кухні гаспадыня, — ці ўжо потым, як скончыце...»

«Чаму ж, магу й цяпер», — адказаў Даніла прастадушна, і яна прынесла яму кілішак і бутэрброд з вэнджанінай. Ён выпіў, закусіў і паглядзеў на яе з інтарэсам: было відаць, што ёй хочацца нешта выведаць. На экране ціха шумеў усё той самы бясконцы дождж.

«Дык вы, значыць, брат беднага Сіманенкі… — пакачала галавой суседка, паднатужылася і зрабіла сабе на лобе жалобную складку. — Бедная Зося, цяжка ёй адной, добра, што вы тут пасяліліся. Нельга бабе без мужыка, нельга. Прападзе яна. А вы чым наогул займаецеся?»— спытала яна раптам.

«Ну... наўрад ці вам гэта будзе цікава... Мастацкай дэканструкцыяй...»

Суседка з павагай зірнула на Данілу:

«Гэта нешта накшталт інжынэра-канструктара?»

«Ну, можна й так сказаць», — прамармытаў Даніла, які быў гатовы адстойваць годнасьць сваёй прафэсіі ў спрэчцы з крытыкамі, бацькамі, братам, Сафіяй, журналістамі, чыноўнікамі — але заўжды губляўся, калі гаварыў пра гэта зь людзьмі простымі — ім пра сваё пакліканьне распавядаць было чамусьці сорамна.

«А я вось прадавачкай усё жыцьцё працавала, — сказала задуменна цётка Люба. — А вы жанаты?»

«Не», — сказаў Даніла суха.

«Ага, — цётка Люба ўзрадавалася і прысела на край фатэля. — Я вось толькі спытаць хацела: а... А вам, дарэчы, кватэра Зосіна як, падабаецца?»

«Кватэра як кватэра».

«Так, Зося з мужам кватэру бераглі, у іх заўсёды чысьценька было, акуратна... ну, вы ж самі бачыце... А вось можна я ў вас яшчэ спытаю... Мне трохі няёмка, праўда... Зразумейце правільна... Але...»

«Калі ласка, — прыбадзёрыў Даніла суседку. — Вы можаце мне даверыцца».

Яна ўстала, падышла да яго бліжэй і прысела на кукішкі. Даніла нахіліў да яе галаву. Няўжо яна сапраўды стане ўгаворваць яго адносна Сафіі? Цётка Люба ўжо не хавала трывогі: яна зірнула яму проста ў вочы і дрыготкім ад хваляваньня голасам спытала:

«Скажыце мне, дзеля ўсяго сьвятога... Ведаеце, у мяне высокі ціск, скажыце мне шчыра... ці не зьбіраецеся вы рабіць у вашай кватэры...»

Яна схапіла Данілу за калена і гучным спалоханым шэптам выдыхнула:

«…рамонт?»

Даніла з палёгкай адкінуўся да сьпінкі фатэля.

«Рамонт? Гэта, вядома, Сафіі вырашаць, але не... Што вы, бог з вамі. У мяне і ў думках нічога такога не было. Які рамонт у нашым становішчы? Вось брат вернецца, тады хай вырашаюць. Не да рамонту нам цяпер».

Рамонт. Ён уявіў сабе натоўп брудных дзядзек, які крышыць гэтую кватэру на часткі, уявіў засыпаную будаўнічым пылам лазьніцу, ашмоцьце шпалераў, бляшанкі з фарбай і клеем. Даніла ўспомніў сваё юнацтва, калі ён уцякаў з дому на некалькі сутак, каб толькі ня бачыць гэтых будаўнічых оргіяў, якім яго бацькі аддаваліся зь невыноснай рэгулярнасьцю, гэтае перасоўваньне рэчаў з пакою ў пакой і аднастайнае аддзіраньне ад сьценаў таго, што ты ўласнымі рукамі прыклейваў туды год таму, гэтае катаваньне, гэты бардак, гэтыя рэйды на іхны паверх і назад з штабэлямі нейкіх даўжэзных рэек, адмыслова зробленых такім чынам, каб не памяшчацца ў ліфт... Рамонт? Не, ні Сафія, ні ён яшчэ не зусім звар’яцелі. Дый за якія грошы. Час лядоўні яшчэ не прабіў, афіцыйнае запрашэньне на фэстываль ляжала ў Данілы ў кішэні, але з датамі пэўнасьці дагэтуль не было.

Суседка з палёгкай усьміхнулася; відавочна, толькі прыстойнасьць замінала ёй расцалаваць яго ад радасьці. Даніла яшчэ раз абурана пакачаў галавой, яму падабалася быць героем, хаця б і на такім, ня надта высокім узроўні. Дый шанцы атрымаць кавалак пірагу, наколькі ён бачыў, значна павялічыліся.

«Рамонт, — сказаў Даніла з агідай. — Не, ніякіх рамонтаў».

«Ну не крыўдуйце, — цётка Люба наліла яму яшчэ чарку. — Я проста чула сёньня раніцай, як у вас нешта грукала... Ну, думаю, усё, зараз рамонт пачнуць. Ведаеце, у нас калісьці тут, у пад’езьдзе, парачка кватэру купіла. І давай перабудоўваць. Цэлы месяц тут такія шабашы рабілі, я думала, у мяне інфаркт здарыцца. Ламалі, шумелі, скрыгаталі, вішчалі, я думала, дах мне на галаву ўпадзе... Але мы іх усім пад’ездам, талакой так бы мовіць... Прадалі яны кватэру ды змыліся. Там цяпер Галя жыве, тая, у якой муж на мытні працуе».

Даніла слухаў яе напаўвуха, гледзячы ў шэры экран уключанага тэлевізара. Так, грукат у іх сёньня быў, са згоды Сафіі Даніла выпрабоўваў новы малаток, глядзеў, як ён дзейнічае на адлегласьці. Але ж яму здавалася, што пасьля дзесяці гадзін раніцы трохі пашумець нікому не забараняецца. Трэба ж недзе рэпэтаваць. Усе знаёмыя і сябры жылі на здымных кватэрах, адзін ён жыў амаль у сябе.

«Атрымалася ў вас што-небудзь?» — спытала суседка, кіўнуўшы ў бок тэлевізара. «Пяць хвілін», — выставіў Даніла наперад далонь і цётка зноў выправілася на кухню, наракаючы на замежную тэхніку: напрыдумляюць, а потым ня йдзе, толькі грошы з нас цягнуць, каб яны здохлі са сваёй рэклямай.

Яму трэба было сканцэнтравацца, і таму ён прыклаў пальцы да скроняў. Пах пірага з кухні і гарэлка ў крыві трохі перашкаджалі засяродзіцца. Ён выключыў тэлевізар і паглядзеў на яго з усёй пераканаўчасьцю, на якую быў здатны. Тэлевізар цьмяна пабліскваў і здавацца таксама не зьбіраўся. «Зараз я націсну на гэтую кнопку, і ты будзеш рабіць усё тое, што робяць нармальныя тэлевізары», — нячутна сказаў Даніла і заплюшчыў вочы. Уся моц яго аўры абрынулася на няшчасную скрыню. На нейкім мэнтальным узроўні ў яго перацякаў цэлы сьпіс вядомых Данілу тэлеканалаў, і яны папросту не маглі не апынуцца ўнутры гэтай пякельнай машынкі. Зьнясілены, ён урачыста адплюшчыў вочы і паволі націснуў на гузік. Аднак тэлевізар аказаўся мацнейшы. Экран быў бязмоўна-шэры, як і раней.

І тады Даніла ня вытрымаў і падскочыў да гáдзіны ўсутыч. Справядліва вырашыўшы, што дапамагчы яму можа адно выпадак, ён ліхаманкава тоўк у руках пульт і ціскаў усё, што трапляла пад пальцы. І о цуд! — на экране раптам зьявіліся вярблюды, якія марудна рухаліся праз пустэльню, і сур’ёзны голас за кадрам жвава і трохі ўзрушана загаварыў пра нешта на незразумелай мове. Даніла прыслухаўся: мяркуючы па ўсім, гэта была арабская. А можа і не. Асьцярожна трымаючы пульт, нібы баючыся выплеснуць зь яго гэтую знойдзеную з такой цяжкасьцю карцінку, ён дабраўся да фатэля і толькі там перавёў дух. Гэта быў сапраўдны трыюмф. Ён крыху палюбаваўся пустэльняй і вырашыў праверыць, як функцыянуе той канал, які ўжо меўся тут да яго візыту. Але, халера яго вазьмі, ён зьнік, нібы яго й не было.

«Зрабілі?» — з надзеяй пазіраючы то на Данілу, то на тэлевізар, цётка Люба ўвайшла ў пакой.

«Ды вось, знайшоў тут нешта, — няўважліва кінуў Даніла праз плячо. — Глядзіце на здароўе».

«Ого, — сказала цётка Люба. — А па-якоўску гэта?»

«Па-арабску, напэўна, — адказаў Даніла, кладучы пульт на фатэль. — Так што глядзіце на здароўе, а мне час ужо. Не хачу Сафію адну надоўга пакідаць, самі разумееце».

«А той, што ішоў... ён дзе?» — спытала цётка Люба разгублена, шчоўкаючы кнопкамі.

«Ды што там глядзець было... — Даніла зірнуў на яе з дакорам. — А тут вось... навукова-папулярная перадача».

Ён хутка рушыў да дзьвярэй, так што ёй давялося яго даганяць.

«Дзякуй вам! — яна зьбянтэжана глядзела, як Даніла топчацца на парозе. — Вазьміце вось... частуйцеся...»

Даніла прыняў пірог як належнае, раскланяўся й пакінуў гасьцінны дом. Сафія сустрэла яго як героя. Закаханы Шэксьпір ухвальна ўсьміхаўся Данілу, адчуўшы ў ім роднасную душу. За некалькі хвілінаў яны ўправіліся зь пяльменямі й пірагом і, зусім змораныя, пайшлі спаць.

Сон, аднак, не йшоў да Сафіі. Яна ляжала й прыслухоўвалася да кватэры. Новы замок яе чамусьці не супакойваў, ёй усё здавалася, што ў кватэру можна прабрацца празь лядоўню, якая, магчыма, злучаная адмысловым чынам з вонкавым сьветам. І зараз дзьверкі яе адчыняюцца, і ў залю, дзе пахропвае Даніла, заходзяць яны. Цікава, яны ведаюць, што яе дом не пусты? Што яна адмовілася ўдзельнічаць у ахвярапрынашэньні? Сьвятло з вуліцы, па якой раз за разам праносіліся машыны, поўзала па яе коўдры, і яна варочалася пад ёй, няздольная супрацьстаяць новаму прыступу панікі. На кухні, як касьмічны гадзіньнік, цікаў кран. Але вось перастаў, нібы нехта прыйшоў і закруціў яго. Хто? Яна чула Данілу, яго сон быў так блізка, толькі адчыні дзьверы спальні і руку працягні. Хто мог зайсьці сюды ўначы? Каму Сафія была патрэбная менавіта ўначы? І калі — дапусьцім — уначы сюды прыходзіць Сіманенка, то чаму ён ня можа прыйсьці ўдзень?

Сафія, усё больш халаднеючы, уявіла сабе незадаволенага Сіманенку. Як ён ходзіць па кватэры і ўсё больш заводзіцца — з-за гэтай недарэчнай старой лядоўні, з-за таго, што Сафія нічога не прыгатавала сёньня. З-за таго, што яна яго не шукае, што не пайшла басанож па белым сьвеце, як Герда, з-за таго, што ня рве на сабе валасы, а езьдзіць па некалькі разоў на месяц у Шабаны. «Ты занадта часта езьдзіш у Шабаны, Сафія, — чула яна густы, нягучны голас. — Ты знайшла майго індзейца, Сафія, і нават не парупілася пакласьці яго на законнае месца. Чаму ён дагэтуль у тваёй паршывай сумачцы?» Сафія ляжала і шырока расплюшчанымі вачыма глядзела ў цемру. У глыбіні кватэры нешта зарыпела, Сафія чула гэта нават адсюль, са спальні, праз зачыненыя дзьверы. «Гэта ж было так проста, Сафія, — сказаў Сіманенка. — Стукнуць мальца па руцэ, нахіліцца, схапіць індзейца і шмыгнуць у ліфт. Малец ня стаў бы даганяць цябе, ён адно разроўся б. А ты? Ты зрабіла ўсё, каб ён аддаў яго сам. Хітрая Зося. Ты пачала несьці нешта пра рукі. Што ты ведаеш пра рукі, Сафія? Рукі павінны ведаць асаблівы падыход, вось і ўсё. Яны могуць быць якія заўгодна, Сафія, але калі яны ведаюць асаблівы падыход, то ты нікуды іх ад сябе не адпусьціш».

«Можа, ты раўнуеш, Сіманенка? — зьедліва спытала Сафія, пачынаючы злавацца. — Раўнуеш да ўласнага брата? Дык назаві мне хаця б раз, калі я табе здрадзіла?»

«Не, хіба гэта была здрада? — стала апраўдвацца Сафія. — Мы проста ляжалі разам і глядзелі «Квадратны мэтр». Квадратны мэтр — гэта так мала, Сіманенка. Цяжка ляжаць удваіх на адным квадратным мэтры і не дакранацца адно да аднога. Цяжка быць рознага полу на адным квадратным мэтры. Цяжка прымаць гасьцей, калі няма гаспадара, Сіманенка. Цяжка быць адной, калі вас у доме двое».

«Сіманенка?»

Сафія села на ложку.

«Дзе ты?»

Я фіранка, якая чамусьці гайдаецца, хаця на дварэ ніякага ветру, штыль. Я акно, якое нехта драпае, хаця дрэвы далёка, за ім адно двор. Я ножкі гэтага ложка, я сам іх прыкручваў. Ты прыкручаная да мяне, Сафія, не ламай разьбу. Гаспадар нікуды не зьнікае, нават калі табе здаецца, што ён згінуў, прапаў. Бачыш умяціну на матрасе побач з сабой? Ты думаеш, яна хутка разгладзіцца, але правядзі па ёй, пацалуй яе, панюхай — яна існуе, яна кожны раз становіцца трохі глыбейшай, калі ты кладзешся ў ложак. Я сьцяна, якая будзе глядзець на цябе, як бы ты ні адварочвалася. Я ручка дзьвярэй, якая варушыцца, як жывая. Я рыпеньне там, дзе нічога рыпець ня можа. Я сон, які тысячу разоў пераварочваецца сваім сьветлым бокам, каб ты ніколі ня страціла інтарэс да цёмнага. Куды гэта ты сабралася, Сафія?

«Даніла! — яна села каля яго і пацягнула — за яго вуха, за шчаку, за падбародзьдзе. — Я вырашыла».

«Што такое?» — ён ляжаў абмяклы, потым ускочыў так рэзка, што ўдарыў яе локцем у вока. Яна прыдушана ўскрыкнула і прыклала далонь да брыва.

«Мы зробім тут рамонт, — сказала яна, хлюпаючы носам. — Гэта адзінае выйсьце».

Даніла ўжо раскрыў рот, каб пачаць спрачацца, але яна заляпіла яго акуратнай далоняй з начнога прывіднага цеста:

«Рамонт».

17.

Затое табе пашчасьціла засьпець апошнія зарніцы. Прынамсі, адна зь іх засталася ў памяці. Неяк нас сарвалі з заняткаў, з самага першага ўроку, і павезьлі ў лес. Проста ў лес, на казённым аўтобусе. Была вясна, холад і сырасьць, такімі раніцамі езьдзяць у грыбы — або праверыць, ці на месцы закапаны табой учора труп. Мы ехалі доўга, ніхто нічога не тлумачыў, я глядзеў у мокрае акно аўтобуса і спрабаваў угадаць, куды мы едзем. Але ў горадзе я тады арыентаваўся зусім кепска — толькі цяпер, па нешматлікіх прыкметах, якія нехаця ўсплываюць у памяці, я наважваюся меркаваць, што мы ехалі па кальцавой у бок Уручча. Апошнія паўгадзіны былі найцяжэйшыя.

Ува мне прачнуўся нейкі генэтычны, жоўтапясочнакурапатаўскі беларускі страх — я сядзеў у сырым, сьмярдзючым лазе-душагубцы, разам з трыма дзясяткамі іншых хлопцаў, і мы бясконца доўга цягнуліся па нейкай вузкай лясной дарозе, невядома куды, з вар’ятам-ваенруком, які з замілаваньнем глядзеў на бэтонную агароджу, што праглядвала там-сям з узьлеску. Напэўна, адчуваў сябе нарэшце дома. У горадзе сьнегу ўжо не было відаць, а тут почасту сярод дрэваў мільгалі сумёты, падобныя на кінутыя скамечаныя парашуты. Было ясна, што нас вязуць мучыць. У такі лес зь іншымі мэтамі ня езьдзяць.

У лесе нас ужо чакалі: некалькі мужчын і жанчын у плашч-палатках. Нам загадалі зьняць зь сябе боты і каштоўныя рэчы. Для нас ужо быў выкапаны неглыбокі равок. Трэба было падыходзіць да раўка, паварочвацца сьпінай і нахіляць галаву. Жанчыны нашывалі нам сінія пагоны і сьпіхвалі па адным уніз. Воддаль, на самым краі раўка, стаяў, хістаючыся, нейкі афіцэр. Ён агучыў баявую задачу: мы мусілі чакаць загаду і сядзець тут у засадзе. Мы правялі ў лесе ўвесь дзень, у нейкім ачмурэньні, бязмэтна бадзяючыся па кустах, мацюгаючыся, рагочучы, як дэбілы, з нашых сініх пагонаў. Па абедзе ваенрук кудысьці зьнік, зьніклі і тыя ў плашчпалатках. Увечары аўтобус забраў нас, галодных і дурных, і адвёз у Шабаны. На гэтым тая Задніца патухла.

Магчыма, былі і іншыя. Ня выключана. Нашае ратаваньне было ў тым, што мы былі шабаноўскія. На нас увагу заўжды зьвярталі ў апошнюю чаргу, мы былі на глыбокай пэрыфэрыі ўсяго, што складала тагачасны сьвет. Калі праходзіла нейкае вялікае сьвята, нейкае агульнагарадзкое мерапрыемства, нейкая акцыя — мы падключаліся толькі тады, калі ўсё сканчалася і ў адказных за правядзеньне мерапрыемстваў ужо не было ні сілаў, ні энтузіязму. Нас цягалі туды для праформы, мы нічога не рабілі і неўзабаве пераканаліся, што й самі існуем адно для праформы, што любая рэч у Шабанах азначае зусім ня тое, што ў цэнтры гораду. Калі нас вазілі зьбіраць бульбу — мы прыяжджалі на палі акурат тады, калі ніякай бульбы на іх ужо не было. Тое самае з буракамі. На бульбе і бураках мне ў асноўным даводзілася зьбіраць камяні, у жалезныя вёдры, і насіць іх у машыну, робячы выгляд, што ў вёдрах і праўда караняплоды. У другой палове васьмідзясятых усе тыя маштабныя рытуалы, што немінуча выпадалі на долю іншых менскіх школаў, у нас адбываліся постфактум, з выразным жаданьнем як найхутчэй паставіць кропку. Таму я так зьдзівіўся, калі студэнтам першага курсу мяне пакінулі ў горадзе, зьбіраць мэблю і добраўпарадкоўваць бібліятэку — тым часам як большасьць несталічных камілітонаў паехала на бульбу. Давялося месяц пажыць у рэальным часе і нешта сапраўды рабіць, кудысьці хадзіць, выконваць нейкія нескладаныя абавязкі. Пасьля шабаноўскай школы гэта было сапраўдным шокам.

На нейкай ці то задніцы, ці то экскурсіі нам далі ў лесе пастраляць з аўтамата Калашнікава. Лежачы, адзіночнымі стрэламі па далёкай, шэрай мішэні бяз твару — адзін абрыс. У натаўскіх салдатаў не магло быць твару. Як толькі аўтамат апынуўся ў руках, увесь мой пацыфізм, усё хіпанства, уся любоў і далікатнасьць некуды зьніклі. Як жа гэта ўзбуджала. З таго часу я стараюся не прапускаць ніводнага ціра. Гэта ўзбуджае, нават калі прамахваешся. Калі б тады, у лесе, нам далі замест пагонаў зброю — мы перабілі б адзін аднога. Як сапраўдныя зьняволеныя. Але зарніца — гэта ўсяго толькі гульня ў расстрэл.

Зарніца. Блядзкі савецкі пэйнтбол. Камуністычная аркада, сымулятар з жывымі фігуркамі. І самае д’ябальскае — гэтае прызнаньне наўмыснасьці, штучнасьці жыцьця і сьмерці, легітымізацыя забойства; калі я не памыляюся, там можна было стаць напалову жывым ці напалову мёртвым: сарваў з праціўніка адзін пагон — параніў, два — забіў. Санітаркі, бінтуйце мёртвага, яму прыемна адчуваць на сваёй скуры жаночыя пальцы. Напэўна, гэта была вельмі сэксуальная гульня, з моцным паганскім, аргіястычным элемэнтам. Бо лес — найлепшае месца для оргіяў. Нават лес за Ўруччам, нават рэдкі шабаноўскі лясок. У лесе сэкс вяртаецца туды, дзе пачынаўся, лес вяртае забытую асалоду і здымае табу. Жыцьцё ўмоўнае, яно можа быць паў і ня паў — і толькі сьцяг трэба захапіць цалкам, паловы сьцяга недастаткова, як недастаткова сэксу без канчатковай разрадкі. Такія правілы.

Задніца. 10 студзеня 1967 году першы камандуючы першай Задніцай маршал артылерыі Казакоў выдаў у першай піянэрскай газэце «Піянэрская праўда» загад нумар адзін, які абвяшчаў усеагульную мабілізацыю на першую Задніцу. Гэты Казакоў зь ягонымі артылерыйскімі фаласамі, відавочна, знаў толк у лясным сэксе. Прынцып узаемазамяняльнасьці, які ён спрабаваў укараніць у войсках — вельмі сэксуальны і вельмі паганскі. Купальская оргія. Усяго і трэба, што ўявіць сабе гармату, а каля яе — артылерыйскі разьлік. «Кожны баец артылерыйскага разьліку мусіць у любы момант быць здольны замяніць выбылага таварыша, у тым ліку камандзіра». Гармата не павінна спыняцца, яе трэба трахаць безь перапынку, пакуль зь яе гарачай рулі не пальецца белы сок перамогі. Бясконцая оргія вайны. Фармулёўка вартая езуіцкага ордэну: «выбылага». Пагон сарвалі, ці што, з гэтага таварыша байца? Ня «мёртвага», не «забітага», не «разарванага на шматкі», ня «дохлага» і нават не «загінулага». «Выбылага» — як пра адрасата неабавязковага ліста.

У маршала Казакова было нейкае падазрона нямецкае юнацтва. У Петраградзе ён спачатку працаваў хлопчыкам на заводзе «Сімэнс і Гальске» (1911), потым вучнем на фабрыцы «Ота Кірхнэр» (1912), потым рабочым на «Гайслеры» (з 1913). Потым пайшоў ваяваць зь немцам на імпэрыялістычную. За тую непасільную фабрычную працу Казакоў адплаціў у сорак пятым, узначаліўшы артылерыйскія войскі савецкай акупацыйнай арміі ў Нямеччыне і наводзячы там новы парадак, свой, казакоўскі, сярод нашчадкаў тых Кірхнэраў і Гайслераў. Палякі яму ордэн далі — ордэн Грунвальду, самы антынямецкі. А мог бы і не зрабіць такой кар’еры. У 1923-м Казакова «пачысьцілі зь пясочкам», выключыўшы з партыі — але ён пачакаў, пакуль на цыфэрбляце гісторыі лічбы памяняюцца месцамі, і ў 1932 партыйны білет яму вярнулі. Кніжка (кожны зь іх чамусьці напісаў хаця б па адной кніжцы, ці заплаціў, каб за яго напісалі) маршала Казакова называецца арыгінальна і крыважэрна: «Артылерыя, агонь!» Іншыя любімыя словы Казакова на «а», да якіх пасуе клічнік: армія, атака, аргазм, артабстрэл, адбой.

18.

У гэтым старым нататніку, зь якога зьвісалі лахманы некалі цьвёрдай, надзейнай, прашытай джынсавай ніткай вокладкі, было шмат чаго цікавага: і мары, і нумары, і мірныя замалёўкі на палях, і марныя росчыркі даўно мёртвай асадкі, і цэлыя раманы, кароткія, але драматычныя. Нататнік выглядаў так, нібы яго доўга тапілі ў бруднай вадзе, потым высушылі прасам, а потым тапілі зноў — і ўсё ж Даніла мог, узброіўшыся ўспамінамі, узнавіць да літары ўсё, што туды калісьці было запісана. Ён яшчэ не даставаў нататнік з таго дня, калі пераехаў да Сафіі, але момант прысьпеў: недзе ў сярэдзіне яму пасьля доўгіх намаганьняў удалося адшукаць тэлефон шабаноўскага аднаклясьніка. Сьляды аднаклясьніка губляліся трынаццаць гадоў таму недзе ў сталічнай паліцыі, нумар ягоны быў поўны злавесных паўтораў, але Даніла, трохі палохаючыся лічбаў, усё ж патэлефанаваў. Ды здараецца і такое — аднаклясьнік быў на месцы, там, дзе яго і згубілі, так добрыя людзі вешаюць адзінокую пальчатку, знойдзеную пасярод вуліцы, на найбліжэйшае дрэва, у надзеі, што яе ўладальнік вернецца і здыме, і пальчатка вісіць там, пакуль не збуцьвее.

Аднаклясьнік, вядома, быў рады радыёактыўнай радасьцю чалавека, якому рэдка тэлефануюць зь яго мінулага. Не, ён, зразумела, быў не дурны — ясна, што зь мінулага не тэлефануюць проста так; калі мінулае турбуе, значыць, мінуламу ад яго нешта трэба. Яны пагаварылі трохі пра аднаклясьніц, не парушаючы рытуалу — то бок сышліся на тым, што ўсе колішнія страшыдлы і завучкі іхнай клясы сталі шыкоўнымі бабамі, марамі паэта, а ўсе колішнія каралевы ператварыліся ў распухлых, пакамечаных раньнімі замужжамі і родамі істотаў, зь якімі можна выпіць і прыгадаць былое, але на якіх не ўстае і ўжо больш ніколі ня ўстане.

«А ты, кажуць, у мастакі падаўся? — спытаў аднаклясьнік асьцярожна; Даніла адчуваў, што ад яго адказу залежыць, як заўтра будуць думаць пра яго дваццаць восем чалавек, тузін мужчынскага і шаснаццаць жаночага полу — цьмяныя, невыразныя вобразы людзей, зь якімі ён шмат гадоў цягнуў адну лямку, перад тым як Лявон Уладзіміравіч зьняўся зь якара ў Шабанах і пераехаў бліжэй да цэнтру. — Дзіўна. Ты ж у школе, здаецца, нічога такога не праяўляў. Затое як ты тады гэты бюст расхуячыў — вось гэта было шоў».

«Дык гэта ж выпадкова было, — сказаў Даніла. — Мяне тады штурхнуў, гэты… Забыў, як яго, ну, з адзінаццатай. Я трохі і разышоўся. Так, мастаком, тыпу таго».

«Жанаты?»

«Так, жыву тут з адной», — памаўчаўшы, адказаў Даніла. Ён ведаў, што справа, па якой ён тэлефануе, вымагае падрабязнасьцяў, а ў ягоным выпадку падрабязнасьцяў было б занадта шмат. — «Не расьпісаўшыся. Свабода неяк даражэй. А сам?»

«Так, жонка, двое хлапцоў, старэйшы ўжо ў сёмую клясу пойдзе, — сказаў аднаклясьнік без асаблівага энтузіязму. — Ну, ты глядзі там, свабода — такая рэч. Яно, ведаеш, у жыцьці так часта бывае: едзеш у Парыж, а прыяжджаеш у Шабаны. Хаця ж, нібыта, і квіток купіў правільны, і на аўтобус правільны сеў. Сёньня ты на свабодзе, а заўтра ў месцах ня надта аддаленых. А, здаецца, нічога такога не рабіў… Ну, каліся, чаго патэлефанаваў?»

Называючы не бяз дрыжыкаў Сафію сваёй той самай грамадзянскай жонкай, Даніла распавёў, што яны жывуць у брата, а сам брат зьнік. Пра абставіны зьнікненьня ён вырашыў распавесьці ўсю праўду, і яму стала крыўдна, бо ўся гісторыя заняла пяць хвілін, ня больш. Не, не атрымалася б з гэтага кнігі. Вершык хіба што, песенька.

«Ну якія тут могуць быць кансультацыі? — зморшчыўся аднаклясьнік, і голас яго так выразна перадаў тое зморшчваньне, што Даніла раптам прыгадаў, як той выглядае, і нават імя аднаклясьніка ўспомніў. — Якія кансультацыі? Заяву напісалі, нашы зробяць што могуць, ну а што ня могуць — прабач. Магу цябе толькі суцешыць, што дзевяноста дзевяць адсоткаў такіх вось зьніклых знаходзяцца — хто праз тыдзень, хто праз год, хто за мяжой, хто ў Шабанах, але знаходзяцца. І думаеш — ну вось якога хера ты іх шукаў, здароўе на іх траціў? Яны таго вартыя? Менш народу — болей кіслароду. Грошы па-любому тыя самыя. Тут вось быў нядаўна адзін мужык — я сам такімі справамі не займаюся, мне распавядалі: паўгода шукалі, жонка ледзь не звар’яцела, а ён потым як нічога ніякага дамоў заявіўся і давай на жонку крычаць: ты чаго маё паліто прадала, быццам я памёр? Кажа, яго іншаплянэтнікі скралі, а потым вярнулі. Вось табе і зьнікненьне. Мы яго ў дурдом засунулі, дык ён паспакайнеў трохі, цяпер ужо прызнаўся, што з палюбоўніцай у Турцыю езьдзіў. Вось табе і кансультант».

«А можаш даць мне яго адрэсу?»

«Ды ты што, сур’ёзна?»

«Мне любы чалавек, які зьнікаў, цікавы. Можа, падкажа чаго. Нешта такое выдасьць, чаго вам не сказаў».

«Ну ты зусім дзеўбануўся. Добра».

Аднаклясьнік замаўчаў. Даніла таксама памаўчаў трохі, але потым разгублена паклікаў:

«Ты тут яшчэ? Дык якая адрэса, можаш знайсьці?»

«Не, ну ты чаго, Даніла, — сказаў аднаклясьнік абражана. — Дам я табе адрэсу, і ты зноў на дзесяць гадоў зьнікнеш. Не, ты заяжджай, пасядзім, у нас тут бар паблізу неблагі, успомнім мінулае. Тады і адрэсу атрымаеш. Можа, і праўда гэты псіх нешта табе скажа? Ты, калі што, скажы, што журналіст, ён гэтую справу любіць, інтэрвію там, усё такое. Яго ўжо двойчы па тэліку паказвалі. Уяві сабе — ты тут працуеш, як нэгр, а пра цябе толькі раз на год у насьценгазэце. А гэты нясе чухню розную, і ўжо тэлезорка, блядзь, знайшлася. Дык як? А шостай унізе?»

А сёмай трохі п’яны Даніла пакінуў зусім раздабрэлага, неяк імкліва, нібы па звычцы ап’янелага аднаклясьніка і, не выпускаючы з рук нататніка, які папоўніўся яшчэ адным запісам, паехаў на край сьвету — недзе там, у супрацьлеглым Шабанам канцы гораду, жыў Паніч, Міхаіл Вінцэнтавіч, 1955 года нараджэньня, скрадзены іншаплянэтнікамі і акуратна вернуты ў дом спачатку імі, а потым дактарамі з дыягназам «кароткачасовы разлад асобы, выкліканы стрэсам на сямейнай глебе».

Паніч, сівавалосы, у спартовым касьцюме, з падазроным бляскам у цалкам цьвярозых, разумных вачах, сам адчыніў яму дзьверы.

«А дзе апэратар? — сказаў ён, хутка вызірнуўшы на пляцоўку. — І чаму вы мне загадзя не патэлефанавалі?»

«Дык кажу, я з газэты, — сказаў вінавата Даніла, дастаючы нататнік. — Зь «Мінскай анамаліі». Я тэлефанаваў, але мне, відаць, няправільны нумар далі. Давялося адразу ж і ехаць. На шчасьце, прынамсі адрэса слушная. Калі ў вас няма часу, дык мы можам дамовіцца на любы зручны».

Выгляд нататніка чамусьці адразу супакоіў Паніча. Ён адпусьціў дзьверы, за якія толькі што хапаўся, як за зброю, і ўсьміхнуўся.

«Заходзьце, калі ўжо прыехалі. Да нас дабірацца з цэнтру ня так ужо й лёгка, — і Паніч лёгенька падштурхнуў Данілу ў сьпіну. — У Шабаны ўжо хутка мэтро правядуць, а да нас, відаць, перад канцом сьвету. Вы ня ведаеце, калі там канец сьвету прэзідэнт абяцаў?»

«Не», — сказаў Даніла, аглядаючы кватэру. У ім прабудзіўся нейкі прафэсійны інтарэс — уся яна была застаўленая рэчамі, якія можна было вельмі прыгожа, эфэктна дэканструяваць: статуэткі розных памераў, вазы, стары тэлевізар, шафа, якая пры правільным удары па ёй вохкнула б і паволі развалілася на дзьве роўныя часткі. — «А вы як лічыце?»

«Ну, яму лепш відаць, — хутка прамовіў Паніч, усаджваючы Данілу ў фатэль. — Чайку вып’еце? Сапраўдны, грузінскі».

І, не чакаючы адказу, Паніч зьнік на кухні. Даніла стаў аглядацца, з павагай думаючы пра тое, колькі тут кніг — але нешта яго бянтэжыла ў гэтай кватэры, і толькі калі гаспадар прынёс чайнік і чыгуначныя падшклянкі, яму стала зразумела, штó ня так. Паніч меў дзіўны звычай ставіць кнігі сьпінкамі да сьцяны, быццам не хацеў, каб госьці бачылі назвы. Вядома ж, кніжкі ад гэтага псаваліся — іх выцягвалі з паліц за старонкі, і папера ўверсе была цёмная і абтрапаная, як сатлелая.

«Я яшчэ са студэнцкіх часоў так раблю», — трохі саромеючыся, прамовіў Паніч.

«Але навошта? Там што, нешта непрыстойнае? Ці каб спакусе не паддавацца?»

«Вы пра што? — пасьміхнуўся ветліва Паніч. — Якой спакусе?»

«Я пра кнігі», — сказаў Даніла. Ну вось, пачынаецца, падумаў ён, а з выгляду такі разумны чалавек.

«А я пра падшклянкі, — засьмяяўся Паніч. — Я іх са студэнцкіх часоў зьбіраю. Чай з кубка — гэта ня тое, чай лепш за ўсё вось з такіх падшклянкаў піць, тады і смак захоўваецца, і водар. У савецкія часы ведалі ў гэтым толк. А ведаеце, як туркі п’юць? Толькі са шкляных чарак. А кнігі… Калі б яны стаялі сьпінкамі да мяне, то адзінае, чым бы я займаўся, было б чытаньне. Бо загалоўкі — ужо тэкст, калі бачыш загалоўкі, ужо чытаеш, ужо галава працуе, думкі зьяўляюцца… Цяжка ўвесь час знаходзіцца ў разумовым напружаньні, трэба калі-нікалі і адключацца. Таму і стаяць так…»

«А вы фантастычныя раманы любіце?» — спытаў Даніла, разгарнуўшы нататнік і ўключыўшы дыктафон.

«А чаму вы пытаецеся?»

«Ну, проста… Проста я чуў, што вам давялося перажыць адну незвычайную прыгоду, якая можа на першы погляд падацца фантастычнай. Аднак мы не сумняваемся ў тым, што вы кажаце праўду, і хацелі б апісаць яе ў сваім часопісе…»

«У газэце? Вы пра іншаплянэтнікаў? Ды ну, выкіньце з галавы. Гэта ў мяне часовае ачмурэньне было, разлад асобы, выкліканы стрэсам на глебе сямейных праблем. Я ўжо здаровы, дзякуй, дзякуй Айбаліцю, дзякуй добрым дактарам. Усё ж мэдыцына ў нас на вышыні. Давайце я вам лепш сваю калекцыю падшклянкаў пакажу».

«І ўсё ж, калі вы ня супраць, я задам некалькі пытаньняў, праца такая», — прамырмытаў Даніла.

«Ды перастаньце! Ніякі вы не карэспандэнт, што я, ня бачу! — Паніч разьліў ім гарбату. — У мяне вунь сьпіс усіх пэрыядычных выданьняў, усяго эсэнгэ, ніякай «Мінскай анамаліі» там нямашака. Піце чай і кажыце, нашто прыйшлі».

Даніла быў вымушаны ўсё распавесьці. Падчас аповеду Паніч, штохвіліны аблізваючыся, піў гарачую гарбату, мружыўся і, здаецца, зусім ня слухаў. Запанавала маўчаньне, падчас якога Даніла канчаткова пераканаўся, што перад ім сядзіць вар’ят. Бо Паніч ня проста маўчаў — ён маўчаў так, як могуць маўчаць адно сапраўдныя касманаўты, калі па тэлевізары ідзе фантастычны фільм.

«Добра, я вам распавяду, дзе яны зьбіраюцца, — прамовіў урэшце Паніч, заплюшчыўшы вочы і склаўшы рукі, нібы зьбіраўся крыху памаліцца. — Сафія не павінна застацца ў няведаньні. Наўрад ці муж да яе вернецца, адтуль няма шляху назад, але прынамсі даведацца праўду яна мае права. Права, праўда — словы аднолькавага паходжаньня, цікава, ці ня так? Гэта забягалаўка «Какаду», першы паверх, на доме мэмарыяльная шыльда невядома каму, проста за вокнамі аўтобусны прыпынак. Восем плястыкавых столікаў, той, што ў самым куце, хістаецца, бо адна з ножак трохі карацейшая. Фабрычны брак. Халодныя беляшы, піўная пена, расейскія арэшкі, айчынныя крошкі, сушаныя мухі ў пакеціках, бутэрброды з каўбасой, звараныя ўчора яйкі, салат «Слота», спадарожнікавае тэлебачаньне, у тэлевізара зламаны рэгулятар гучнасьці, і таму ён заўжды лямантуе так, што афіцыянтка чытае замову з вуснаў кліента».

«Хто там зьбіраецца? Пра каго вы?»

«Як хто? Тыя, хто зьнік. Яны прыходзяць па панядзелках, калі туды заходзяць выпіць па сто грамаў рабочыя і інжынэры… Столікаў на ўсіх не хапае, а вось крэслаў, звычайных плястыкавых крэслаў там удосталь. І ёсьць жа яшчэ стойка, барная стойка.

Там нельга прыносіць з сабой, але пад сталом наліць можна, і шум, шум, шум — там звычайна не сьціхае музыка».

«Як гэта яны там зьбіраюцца? Навошта?»

«Вы пабачыце там нямала знаёмых. Сябе, напрыклад. А болей я нічога не скажу пра гэтае месца. Лепш пакажу вам мае падшклянкі. Сярод іх ёсьць нават экзэмпляры зь міжнародных рэйсаў. СаратаўБэрлін, напрыклад. Там такія правадніцы, я кахаў адну, яна ведала, што я забяру падшклянкі, але ўсё адно нават не крычала. Баялася пабудзіць пасажыраў, мілая. У Бэрліне ёй давялося бегчы ў краму бялізны купляць сабе новыя, на памер большыя, ха».

Даніла расчаравана падняўся.

«Ну, як чай? — спытаў Паніч, расплюшчыўшы вочы. — Праўда, той самы? Грузінскі. Вы не зьвяртайце ўвагі, я задрамаў крыху. Спадзяюся, інтэрвію рэдактару спадабаецца. Я ж іх ведаю, гэтых прычэпаў. Можаце спасылацца на мяне, калі што. І калі тэкст будзе гатовы, абавязкова прынясіце мне на вычытку, я завізую».

«Дык гэта быў такі манэўр, — здагадаўся Даніла і ўсьміхнуўся з палёгкай. — Хітры дзядзька. Запрашае яшчэ раз зайсьці, бо нешта ведае, але ня можа цяпер гаварыць. Баіцца, што за ім сочаць — але каму ён патрэбны? Дык мы зойдзем, зойдзем…»

«Скажыце, а можна прыватнае пытаньне? — сказаў Даніла, абуваючыся. — Мне заўжды было цікава… Вось дактары, якія гаварылі з вамі — яны не дапытваліся, на якой мове вы размаўлялі з гэтымі істотамі, што вас скралі? Удалі, што проста так прымаюць усё на веру?»

«Мова… — адказаў Паніч крыху раздражнёна. — Мова — гэта не праблема. Пагатоў там, — ён узьняў палец і паказаў на столь. — Чулі пра акадэміка

Мара?»

«Не».

«Акадэмік Мар быў сынам шатляндца і грузінкі. Знаны савецкі лінгвіст. Зь ім спрачаўся сам Сталін. Спачатку ўзьнёс да нябёсаў, а потым зрынуў… Паводле тэорыі Мара, усе словы ўсіх чалавечых моваў пайшлі ад чатырох, так бы мовіць, першасных элемэнтаў. Гучалі яны так…»

Паніч схапіўся кончыкамі пальцаў за скроні.

«Зараз, зараз, дайце прыгадаць. Першы… Як жа ён гучаў. Ага. Сал. Першы элемэнт гучаў як «сал».

«І што гэта значыла? — спытаў Даніла нецярпліва. — Сала?»

«Пачакайце. Усё што заўгодна значыла, рэч ня ў гэтым. Гэта першасныя элемэнты, працоўныя выкрыкі, зь якіх пазьней утварыліся яфэтычныя мовы, мовы прыгнечаных усіх часоў і кантынэнтаў. Мовы рабочых і сялян, вось так! Мар распрацаваў тэорыю, згодна зь якой у эксплюататараў свае мовы, а ў эксплюатаваных свае. Значыць, сал. А другі элемэнт: рош. Так, дакладна: рош. Мар быў не дурны, а? Сал і рош. Някепска!»

«А чаму ня пык і блюк?» — засьмяяўся Даніла, але Паніч апасьліва азірнуўся і прыкрыў яму рот рукой.

«Ты яшчэ малады, каб дапяць, у чым вялікі сэнс гэтага адкрыцьця! Мар адкрыў сувязі паміж каўкаскімі мовамі і моваю баскаў! Мар абвясьціў, што нямецкая мова — насамрэч сванская, пераўтвораная сацыяльным выбухам! — зашаптаў Паніч. — Сацыяльным: бо мова — гэта прадукт клясавай барацьбы! Так-так, ён, і ніхто іншы, першы пра гэта задумаўся. Мар стварыў цэлую школу мовазнаўства, а яе бяз дай прычыны разбурылі пасьля сьмерці Сталіна. Хаця кожнаму ясна, што сал і рош можна адшукаць у палове словаў любое мовы. Дарэчы, Мар прымушаў сваіх студэнтаў вучыць грузінскую мову. Я б таксама прымусіў, калі б на маёй радзіме быў такі чай…»

«Я нешта не зусім разумею. Сал, рош… Так гаварылі першабытныя людзі? Ну, а два другія элемэнты?»

«Бэн. Бэн і Ён. Сал, Рош, Бэн і Ён. З гэтых выкрыкаў, якія з часам сталі словамі, і ўтварыліся пазьней сучасныя мовы. У любым слове ёсьць або сал, або бэн, або ён, або рош. Або іхныя спалучэньні. Вядома, часам яны перажывалі пэўную трансфармацыю, часта — даволі істотную, што заканамерна. Але вазьміце любое слова…»

«Шабаны!» — крыкнуў Даніла.

«Ну, тут усё ясна. Тут нам і бэн, і рош. Акадэмік Мар нас усіх навучыў, што…»

«Зьнікнуць! Брат зьнік і не вяртаецца. Перакладзіце».

«Сал ён бэн, бэн рош сал ён бэн рош ён сал. Працуе? Гэта мы, вядома, спрашчаем, асноўныя элемэнты яфэтычных моваў — не такая ўжо простая рэч, але ў прынцыпе ўсё вельмі праўдападобна. Так што мова — гэта не праблема. Сал, бэн, ён, рош — гэта зразумела ўсім жыхарам галяктыкі. Мар быў узнагароджаны за сваю ўпартасьць, ён пабачыў бездань і дайшоў да самага дна. Туды, дзе пачынаюцца і сканчаюцца мовы… Сал, бэн, ён, рош — гэта разумее кожная жывая істота. А пагатоў гэтыя падлы ў белых халатах…»

На сходах затупалі, і Паніч замаўчаў. Але Данілу было цікава — і крыўдна, бо цікавасьць не мінала. Сал, бэн, ён. Рош. Ён недзе ўжо чуў гэта.

«Вось я і кажу: мова — гэта не праблема. Калі ведаеш чатыры словы. Яны, гэтыя пацукі-лінгвісты, спрачаюцца, адкуль узяліся мовы? — ціха, зласьліва засьмяяўся Паніч. — Яны адпрэчваюць Мара як псэўдавучонага. А адкрыцьцё Мара — за адзін крок ад найвялікшага адкрыцьця за ўсю гісторыю чалавецтва! Бо гэтая мова дадзена нам адтуль…»

Ён урачыста паказаў уверх. Даніла зразумеў, што зараз найвялікшае адкрыцьцё будзе агучана, і дастаў нататнік. Але Паніч, утаропіўшыся ў вочка дзьвярэй, залапатаў хутка і невыразна:

«Тыя, хто прызямліўся на гэтай плянэце мільёны гадоў таму, вырашылі, што мясцовым дзікунам будзе дастаткова чатырох словаў, каб выказаць усё, што яны хочуць. Што мы, мы з вамі хочам, мы — з нашымі прымітыўнымі жаданьнямі. Чатыры словы пакінулі яны нам, бязмоўнаму быдлу, пакідаючы нашую дзікую плянэту. А нядаўна яны вярнуліся, каб паглядзець, што з гэтага атрымалася. І жахнуліся… Сал, Бэн, Ён, Рош!»

«Сал, Бэн, Ён! — аўтаматычна, нібы адказваючы на прывітаньне, прамовіў Даніла. — Рош!» І яму захацелася выпрастаць сьпіну і шчоўкнуць абцасамі.

19.

Юмахо, Шабаны, юмасо. Ты маё сэрца, ты мая душа. Гэтая песенька была, мусіць, першым сусьветным гітом, які тут пачулі і адразу ж палюбілі. Бо і пакаленьне ж было першае — першае, народжанае ў Шабанах. Да яго тут наогул ня слухалі замежнай папсы. Юмахо, сьпявалі дзеўкі, юмасо — адказвалі ім мальцы. Дзітэр Болен очэнь болен. Што такое юмахо і што такое юмасо, ніхто ня ведаў, апрача майго сябра С., кватэра якога была заваленая кружэлкамі фірмы «Мэлёдыя». У адзінай на той час шабаноўскай школе вучылі нямецкую, пра ангельскую ўяўленьне было вельмі цьмянае. Тым прывабней гучала гэтае юмахо: яно было яркае і ў абцяжку, з фірмовай лэйбай, з прыдыханьнем, пахла баблгамавым пацалункам і абуджала грахоўныя жаданьні. Карацей, нешта з асартымэнту нармальнага такога сэкс-шопу. Калі мой прыяцель высьветліў, што «Модэрн токінг» — насамрэч немцы, яму ніхто не даваў веры. Яны абавязаныя быць амэрыканцамі: бо толькі амэрыканцы могуць так юмахо і так юмасо.

Яшчэ адно супрацьстаяньне шабаноўскага дзяцінства: валністы супраць мэталістаў. Ты мусіў быць адным зь іх, ты ня меў права ўцякаць ад гэтага разьмеркаваньня; «Ты валніст ці мэталіст?» — прыціскалі цябе ў школе да сьценкі і не адпускалі, пакуль ня вызначышся. Ніякі трэці адказ не прымаўся. Як і заўсёды ў Шабанах, быць валністам ня значыла абавязкова слухаць «новую хвалю» і дыска, гэта часьцей за ўсё азначала толькі тое, што ты сядзіш на сынтэзаванай папсе і носіш модныя шмоткі — а шабаноўскія «мэталісты» маглі ўдзельнічаць у гарадзкіх аблавах на валасатых і лічыць усіх, хто носіць завушніцы, підарасамі.

Нашая кумпанія не была ні валністамі, ні мэталістамі. І Шабаны прыдумалі для нас новы тэрмін. Так мы сталі «бітламі».

Мы былі валасатыя, рамантычныя, адзяваліся як панкі, вялі філязофскія размовы, увесь час нешта запісвалі, ад нашых сачыненьняў настаўніцы літаратуры страчвалі прытомнасьць і потым горда чыталі калегам у настаўніцкай, бо гэта былі ня нудныя адпіскі, а… Карціна Рожкіна «Шыш» магла спарадзіць у школьных сшытках усё што заўгодна: ад хайку і вэрлібру да сюррэалістычнага апавяданьня і палітычнага памфлету. Мы слухалі ня толькі Цоя (яго тады ўсе слухалі, ад гопнікаў да вучняў прывілеяваных спэцшколаў і камсамольскіх лідэраў), але і Грабеншчыкова, «Дорз», Боўі, «Крыдэнс», «Звукі Му», «Ці Рэкс», «Лэд Зэпэлін», «Соні Кью», «The Cure», Агузараву — у маім выпадку былі яшчэ і «Сэкс Пісталз», нікому тады ў Менску не вядомы Ігі Поп з «Студжыз» і «Мроя», якая толькітолькі выпусьціла кружэлку на «Мэлёдыі»: што да гэтых апошніх, то мы былі, здаецца, першымі ў Шабанах, у чыіх кватэрах яны загучалі. Ну, і «Бітлз», вядома — мы сапраўды слухалі бітлоў, ужо абсалютна на той час не актуальных і сьмешных для шабаноў ва ўсім савецкім С. Бітлз былі чароўныя — і толькі поўнае няведаньне ангельскай замінала нам іх сьпяваць. У гэтым сэнсе мы жылі хутчэй у шасьцідзясятых, чым у васьмідзясятых: і стаўленьне да нас было адпаведнае. Бітлы, што зь іх возьмеш. Не пасьпяваюць за часам, лохі.

Цікава, што мы ніколі, ніколі не імкнуліся выглядаць модна. Можа, таму, што сачыць за модай падавалася нам найпашлейшай у сьвеце справай. Мы не былі падобныя ні на кога з аднагодкаў. Такімі і засталіся. Беспрытульнымі бітламі ў сьвеце ржавага мэталу і новых хваляў, якія ўсё накочваюць і накочваюць, бо на тое яны і хвалі, каб мець такі нядоўгі век.

Гэта быў час ня толькі юмахо-юмасо і Цоя («Мы хатім відеть дальшэ, чэм окна дома напротів» — шабаноўскі гімн, ёпта), гэта была эпоха «ласкавага маю». Закат акрасіл первый летній вечэр, астанавілся на краю зімлі. Цібя я в этат вечэр не замеціл і буду я сматрэть спакойна сны. Пусць в тваі окна свеціт бесьпечны розавы вечэр…» Ня ведаю, як каму, а нам ужо тады было відавочна, што гэта пошлая, тупая папса, якая не дае нічога ні розуму, ні сэрцу. Мы ведалі, што ёсьць іншая музыка, сапраўдная. А яны не. Яны наогул дагэтуль не даведаліся таго, што мы ведалі ўжо тады — і ў тым будзе заўсёды адрозьненьне паміж намі, якое ніколі не дазволіць нам стаць побач.

Цікава — праз усю гэтую музыку паціху прарываецца рытуальны енк калёнак, выстаўленых на ганку нашай школы, гэта нядзеля ў сярэдзіне дзевяностых, школа трансьлюе на ўсе Шабаны нейкага чарговага яраслава фон еўдакімава. Першыя і апошнія прэзыдэнцкія выбары. Мяне дагэтуль хвалюе адно пытаньне: чаму мы ў той дзень добра разумелі, што будзе і чым скончыцца гэтая экзатычная дзея, чаму мы, такія маладыя-дурныя, ужо тады папярэджвалі нашых захопленых бацькоў і сваякоў, што яны вядуць да ўлады пачвару? І чаму тыя палітыкі, цяперашнія праўдолягі і мураўёвазнаўцы, якія дапамагалі пачвары задурыць нашых бацькоў і сваякоў і пяшчотна трымалі над пачвараю махала, не разумелі гэтага? Ім жа было тады, як нам цяпер? І чаму яны дагэтуль палітыкі, чаму іх дагэтуль слухаюць, чаму даюць ім веры? Можа, таму, што яны ня слухалі ў Шабанах бітлоў? Таму што, выбіраючы некалі паміж мэталістамі і валністамі, выбралі і тое, і другое — толькі б іх адпусьцілі? І іх адпусьцілі.

20.

Слухай, Даніла. Даўно гэта было, тысячы дзьве гадоў таму. Жыў тады адзін багаты чалавек, які меў жонку, прыгожую і пабожную, яны дужа кахалі адно аднога, а дзяцей у іх не было. Вельмі яны хацелі займець дзіця, жонка малілася пра гэта і дзень, і ноч, але дзеці ўсё адно не нараджаліся. Перад іхным домам быў двор, пасярод якога расло дрэва з густымі шатамі, а пад тым дрэвам аднойчы ўзімку стаяла жонка і абірала нажом яблык. Абірала — і парэзала сабе палец нажом, так што кроў закрапала на сьнег. «Ах», — сказала жонка, уздыхнула глыбока і, зірнуўшы на кроў, прамовіла: «Вось калі б я мела дзіцятка, румянае, нібы кроў, і белае, як сьнег!» І толькі яна гэта прамовіла, як на душы яе стала лёгка-лёгка, быццам жаданьню яе было наканавана спраўдзіцца, і яна пайшла дамоў суцешаная.

Прайшло каля году з таго дня, жонка хварэла і скардзілася часам мужу: «Калі я памру, пахавай мяне пад тым дрэвам, якое расьце ў нас пасярод двара». Напрыканцы году яна нарадзіла сына, які быў белы, як сьнег, і румяны, як кроў, і калі пабачыла яго, то ад радасьці памерла.

Як яна і пажадала, муж пахаваў яе пад тым дрэвам, якое расло пасярод двара. Ён вельмі бедаваў па ёй. Але прайшоў час, і плакаць ён стаў менш, а потым і зусім перастаў. А пасьля гэтага ўзяў сабе іншую жонку.

Ад другой жонкі нарадзілася дачка, а ад першай застаўся сынок, румяны, як кроў, і белы, як сьнег. Калі мачаха глядзела на сваю дачку, тая здавалася ёй мілым дзіцём, а як зірне яна на прыгожага пасынка, дык пачынае ёй калоць у сэрцы — бо адразу думае яна пра тое, што ён ёй замінае, калі б ня ён — усё багацьце бацькі дасталася б яе дачцэ. Стала яна на свайго пасынка злавацца, штурхаць яго, ганяць, ушчуваць бяз дай прычыны, так што пасынак жыў заўжды ў страху. І калі ён вяртаўся са школы, не было яму ні хвіліны спакойнай.

Аднойчы мачаха пайшла ў свой пакой, яе прыгожанькая дачка прыйшла да яе і сказала: «Матухна, дайце мне яблычак». «Вядома, дзіця маё», — сказала маці і дала ёй са свайго куфра цудоўны яблык, а накрыўка ў куфра была дужа цяжкая, а замок быў вялікі, жалезны, з вострымі зубцамі. «Матухна, — сказала прыгожая дачка, — А вы і браціку майму таксама яблычак дасьцё?» Гэта маці раззлавала, але яна стрымалася і сказала: «Яму я дам, калі са школы прыйдзе». І тут яна пабачыла ў акенца, як пасынак вяртаецца. Тут яе д’ябал спакусіў — яна забрала яблык у дачкі і сказала: «І табе пакуль што ня дам, нельга паперадзе брата». Кінула яблык у куфар і зачыніла накрыўкай. Тут увайшоў пасынак, і д’ябал прымусіў мачаху сказаць: «Сынок! Ці ня хочаш ты яблык?» А сама паглядзела на яго спадылба. «Матухна, — сказаў хлопчык, — Чаго вы так на мяне гледзіцё? Добра, дайце мне яблык!» «Хадзі сюды, — сказала мачаха і падняла накрыўку куфра. — Вось, выбірай сабе любы». І калі хлопчык нахіліўся над куфрам, д’ябал прымусіў мачаху апусьціць накрыўку, ды з такой сілай, што галава хлопчыка адскочыла ад тулава і ўпала сярод чырвоных яблыкаў. Тут мачаха перапалохалася і стала раздумваць, як бы зрабіць так, каб ніхто не даведаўся, што насамрэч адбылося. Зайшла яна ў свой пакой, узяла з шуфляды белую хустку, прыставіла галаву да тулава, абвязала хусткай шыю хлопцу, каб нічога не было відаць, а ў руку сунула яблык.

Неўзабаве зноў прыйшла дачка да маці ў кухню і ўбачыла, што маці стаіць над агнём, а перад ёй рондаль з гарачай вадой, у якой яна нешта палошча. «Матухна, — сказала дачка, — Брацік мой сядзіць перад дзьвярыма, бледны зусім, і трымае ў руцэ яблык, я яго папрасіла, каб ён і мне даў, але ён не адказаў нічога, мне аж страшна стала». «А ты ідзі да яго яшчэ раз, — сказала яе маці, — І калі ён табе зноў не адкажа, дай яму па вуху». Дачка пайшла і сказала: «Брацік, дай мне яблык!» Але ён нічога не адказаў. Тады яна ўдарыла яго па вуху — і галава з плеч пакацілася. Дзяўчына страшна спужалася, стала плакаць, крычаць і пабегла да маці. «Ах, матухна, я свайму браціку галаву зьбіла з плячэй», — плакала яна і ніяк не магла супакоіцца. «Дачушка, што ж ты нарабіла! — сказала маці. — Але цяпер маўчы, каб ніхто гэтага ня ведаў, нічога ж ужо ня зьменіш. Давай зь яго зварым халадзец». Узяла маці свайго мёртвага пасынка, расьсекла на кавалкі, паклала ў рондаль і зварыла. А дачка стаяла і плакала, і сьлёзы капалі ў рондаль, так што і солі не спатрэбілася.

Вярнуўся бацька дамоў, сеў за стол і сказаў: «А дзе гэта мой сын?» А маці прынесла вялікі халадзец. Дачка тым часам усё плакала і плакала, ніяк не магла стрымацца. Бацька яшчэ раз спытаў: «Дык дзе ж сын мой?» Маці адказала: «Ён пайшоў у госьці да свайго дзеда, хацеў там трохі пажыць». «Што ж яму там рабіць? Што ён, пайшоў — і са мной нават не разьвітаўся?»

«Яму вельмі хацелася туды пайсьці, — сказала маці. — Ён у мяне папрасіў дазволу на ўвесь тыдзень там застацца, яго ж там усе так песьцяць». «І ўсё ж шкада, што ён са мной не разьвітаўся», — сказаў бацька. Ён пачаў есьці, а дачцэ сказаў: «Што ты ўсё румзаеш? Вернецца твой брат!» Потым зьвярнуўся да жонкі: «Жонка, якую смачную вячэру ты прыгатавала! Давай мне дабаўкі!» І чым больш ён еў, тым больш яму хацелася, і ён прыгаворваў: «Пакладзі мне яшчэ, хай нічога на талерцы не застанецца!» Еў ён, еў, а косткі пад стол кідаў — і ўрэшце зьеў усё, што было. А дачка ягоная дастала з камоды сваю найлепшую шаўковую хустку, склала ў яе ўсе костачкі і храшчыкі і панесла іх з дому, плачучы крывавымі сьлязьмі.

***

Гэты чалавек, што ляжаў цяпер на стале перад Сафіяй, ніяк ня мог быць Сіманенкам. Ужо хаця б таму, што ляжаў зусім нерухома. Тут не было нават скразьняку, які мог бы ўскудлаціць гэтаму чалавеку валасы. Сіманенка ніколі ня стаў бы так ляжаць — ён заўжды варочаўся, намагаючыся выйграць у прасторы найзручнейшае месца, і ніякая Сафія не магла гэтаму перашкодзіць. Добры паварот прыносіць большую частку коўдры — так, здаецца, кажуць? Данілу званітавала ў пастаўлены перад ім тазік, і ён выцер сурвэткай рот. Чалавек на стале быў зусім голы. Сіманенка ніколі ня лёг бы ў ложак у такім выглядзе, ён заўсёды спаў у майтках. І ён зьняў бы з ложка гэтыя колцы. Так, зьняў бы. Бо падлога няроўная, невядома, куды пакацішся.

Сафія глядзела на гэтага чалавека і не магла паверыць, што яму нічога ня сьніцца. Ёй усё здавалася, што яны зараз яго разбудзяць — і таму Сафія міжволі нават думала шэптам. Калі б зараз нехта побач крыкнуў — яна б не пачула, пра што думае. Але ніхто не крычаў. Даніла адвярнуўся, а чалавек у халаце сядзеў на зэдліку і чытаў часопіс «Галоўны бухгальтар».

Чалавек на стале ніяк ня мог быць Сіманенкам. Бо ён быў не падобны да Сіманенкі. Ён быў падобны на Шабаны. Такі самы блізкі, шэры, высокі і маўклівы. Сафіі хацелася да яго дакрануцца — проста так; яна ведала, што будзе непрыемна, страшна, і ўсё ж рука сама пацягнулася да стала.

«Рукамі не чапаць, калі ласка!» — чалавек у халаце ўзьняў галаву, і Сафія прыбрала руку. Даніла нецярпліва глядзеў на яе, яму карцела як найхутчэй сысьці, ён не разумеў, што яны тут робяць — ясна ж было ад пачатку, што на стале

«Ня ён, — прамовіў чалавек у халаце сьцьвярджальна. — Хто б сумняваўся. Гэта рэдка бываюць яны. Ну што, так і запішам».

Сафія ня ведала, як яго завуць, гэтага ў халаце. Свайго імя ён не назваў і называць, здаецца, не зьбіраўся. А паводзіўся так, нібы ён тут начальнік. Хаця, магчыма, ён і быў тут галоўны — і начальнік, і падначалены ў адной асобе. Пакуль яны ішлі праз той даўгі калідор, Сафія ня ўбачыла ніводнай жывой душы. Нават дзьвярэй іншых не было — усё сходы, лямпы, сьцены… А потым гэты ў халаце за сталом, які гаворыць так гучна, што нават ёй няёмка.

«Вы чаго занудзіліся? — спытаў чалавек у халаце і падышоў да Сафіі. — Радавацца трэба, што ня ён. Значыць, надзея ёсьць! Надзея!»

Сафія міжволі павярнулася да выхаду, нібыта адтуль мелася прыбегчы на гэты крык нейкая Надзея, але своечасова спахапілася. Чалавек у халаце быў горды сабой. Нібыта гэта была ягоная заслуга — што той на стале не Сіманенка. Аднак тут, у гэтым месцы, чалавека ў халаце і праўда варта было паважаць і слухацца, яму і праўда належала дзякаваць — бо каму яшчэ? Цьмянае адчуваньне, што ад чалавека ў халаце залежыць, хто будзе ляжаць на стале, хвалявала Сафію і не давала ёй сысьці. Пакрыўдзіш яго зараз незнарок — яны выйдуць, а на стале будзе ляжаць Сіманенка. А той, голы, выправіцца на Сіманенкава месца. Сысьці трэба было правільна, але Сафія ня ведала як. Таму і марудзіла, хаця Даніла ўжо некалькі разоў нерашуча торгаў яе за рукаў.

«Можа, па кілішачку хочаце? — нечакана запрапанаваў чалавек у халаце. — Усё ж нагода ёсьць, ды якая! Рана хаваць гэтага вашага… Пажыве яшчэ… Як яго завуць?»

Сафія назвала прозьвішча і чамусьці заплакала. Даніла абняў яе, а чалавек у халаце палез пад стол і вынуў дзьве клізмы. Цёмна-аранжавыя, колеру дзяцінства.

«Мне нельга, бо пост, а вы частуйцеся! — сказаў ён, працягваючы клізмы Данілу. — Прастэрылізаваныя. Вунь там прыбіральня!»

«Што гэта?»

«Ну ня будзем жа мы тут па чарках разьліваць! — незадаволена скрывіўся чалавек у халаце. — Ня тое месца! А тара? Яе куды? Дый шмат ты там вып’еш… А гэта — найноўшая мэтода. У Эўропе цяпер модна!»

«Ніколі ня чуў, — Даніла пацягнуў Сафію ўжо больш рашуча. — Мы пойдзем ужо, дзякуй».

«Тут важна што? — чалавек у халаце прысеў на стол побач зь не-Сіманенкам і падняў палец угару. — Па-першае, ніякага паху, ніякага перагару абсалютна! А па-другое, дзейнічае хутка. І закускі ня трэба».

Ён засьмяяўся. Сафія не дапускала і думкі, што яна здольная на такія экспэрымэнты тут, але сама ідэя ёй спадабалася. Неяк дома, калі Данілы ня будзе, яна зробіць гэта, і тады паглядзіць, якая будзе ягоная рэакцыя, калі ён вернецца.

«Як на парыскай дыскатэцы! — працягваў між тым чалавек у халаце. — Усім добра. І няма чаго баяцца, я вам як мэдык кажу. У чалавеку любая дзірка шматфункцыянальная, таму нас ня надта і лёгка зламаць. Адна заб’ецца — праб’емся празь іншыя. За гэтым спосабам будучае. Сьвет быў бы чысьцейшы, калі б мы ўсе…»

Ён замаўчаў, недаверліва зірнуў спачатку на Сафію, потым на Данілу і, паказваючы вострыя жоўтыя зубы, зьдзіўлена ўсьміхнуўся:

«Ды вы што, рабяты, сур’ёзна? Ніколі не спрабавалі?»

«Не», — сказала Сафія.

«З Шабаноў вы прыехалі, ці што? — чалавек у халаце зайшоў у прыбіральню і цяпер яны чулі, як ён глуха бурчаў за дзьвярыма. — Усе начныя клюбы ў горадзе ўжо даўно толькі так і п’юць! Вы што, ня ходзіце нікуды? Гэта ж анахранізм — усе гэтыя чаркі, шкваркі… Кактэйлі! Трэба па-эўрапейску мысьліць, а то так ніколі ня выберамся са свайго калгасу!»

Сафія кінула яшчэ адзін позірк на чалавека, што ляжаў на стале, і цяпер ягоны твар падаўся ёй знаёмым. Ну вядома, гэта ж іхны Шэксьпір. Ніхто, чалавек у плашчы.

21.

Прыкладна на пятнаццатай хвіліне матчу чэмпіянату Б. паміж «ХРЗМС» і «Спартаком-Пахно» стала ясна, што з арбітрам нешта ня так. Судзьдзя міжнароднай катэгорыі Шкварка паводзіў сябе відавочна неадэкватна: бегаў па полі, як клоўн па арэне цырку, не зьвяртаючы ўвагі на гульню, бесьперапынна сьвістаў і лез абдымацца да лайнсмэна. Калі другі лайнсмэн прыскакаў, каб даведацца, у чым рэч, судзьдзя Шкварка выкраў у яго сьцяжок і паспрабаваў схаваць яго ў трусах галкіпэра «Спартаку-Пахно». Інспэктар гульні быў вымушаны спыніць сустрэчу на 21-й хвіліне. Ён асабіста ганяўся за Шкваркам па ўсім полі, але беспасьпяхова — Шкварка дэманстраваў выдатную хуткасьць, даказаўшы ўсім нядобразычліўцам, што нездарма мае міжнародную катэгорыю і зь фізычнай падрыхтоўкай у яго ўсё ў парадку. Пры гэтым Шкварка ні разу не пакінуў межы поля, што было адзначана ва ўсіх без выключэньня справаздачах, нават у паліцэйскай. Да паляваньня на няўлоўнага судзьдзю падключыліся і футбалісты — асабліва шчыравалі гульцы «ХЗРМС», у браму якіх Шкварка ў першым коле прызначыў тры пэнальці. Але Шкварка ўцёк і ад іх. У рэшце рэшт, калі арбітар стаяў у цэнтральным коле, не выяўляючы ніякіх прыкметаў стомы, гатовы пусьціцца наўцёкі чарговы раз, на стадыён прыехалі Шкваркавы бацькі. «Сынок, не дуры! — крычала яму старая маці. — Здайся, дадуць тры гады, яшчэ да маёй сьмерці выйдзеш! Пашкадуй мяне, старую!» Бацька плакаў. Толькі тады судзьдзя даў узяць сябе пад рукі інспэктару фэдэрацыі і вывесьці пад ухвальны сьмех фанатаў у падтрыбунныя памяшканьні. Пробы крыві, мачы, спэрмы і вугляродны аналіз валасоў ня выявілі ніякага сьледу алькаголю ці псыхатропных рэчываў. Шкварка ўвесь час сьмяяўся, махаў рукамі і гучна тлумачыў, што ў яго сёньня проста вельмі добры настрой. Ролік зь відэазапісам таго матчу абышоў увесь сьвет: за два дні трыццаць мільёнаў наведваньняў на ютубе. На другі дзень судзьдзя даваў тлумачэньні ў фэдэрацыі і гэтым разам зрабіў уражаньне абсалютна адэкватнага чалавека. Шкварка распавёў, што перад матчам «ХРЗМС» і «Спартаку-Пахно», гадзіны за дзьве да пачатку, ён перакусваў у кавярні «Какаду». Да яго падселі дзьве маладыя жанчыны — на гэтых словах Шкварка неяк дзіўна заўсьміхаўся, так што старшыня фэдэрацыі спалохаўся, як бы не давялося бегаць за спрытным судзьдзём па ўсіх кабінэтах. Жанчыны прапанавалі яму паехаць да іх, ён адмовіўся, спаслаўшыся на вячэрнюю гульню, яны не настойвалі, ён пачаставаў іх півам, а сам выпіў кавы, ён заўсёды п’е перад гульнёй каву. Сталі шукаць жанчын, але безвынікова — ніводная з насельніц маленькага гарадка не адпавядала прыкметам, апісаным Шкваркам. Аднак ужо назаўтра Шкварка прызнаў у інтэрвію газэце «Фізкультурнік Б», што выпіў перад гульнёй паўбутэлькі гарэлкі, бо быў у дэпрэсіі, а на стадыёне яго разьвезла, і больш ён нічога ня памятае. Праз тры дні адбылася прэс-канфэрэнцыя, на якой Шкварка ўжо заявіў, што выпіў незадоўга да матчу бутэльку каньяку. Чаму аналіз не паказаў наяўнасьці ў крыві алькаголю, Шкварка патлумачыць ня змог. Дысцыплінарная камісія нацыянальнай фэдэрацыі дыскваліфікавала Шкварку пажыцьцёва. Празь пяць гадоў зь ім сустрэўся журналіст незалежнай спартовай газэты — Шкварка, які працаваў у Шабанах вартаўніком, абверг усё сказанае ім дагэтуль і пракамэнтаваў забытую ўжо на той час усімі падзею наступным чынам: «Часам лепш ня ведаць праўды, каб праўда не даведалася пра цябе». Журналіст зрабіў гэта загалоўкам свайго матэрыялу, за які Шкварка падаў на яго ў суд, абвясьціўшы ўсё выдумкай і паклёпам.

Прыкладна на трэцяй хвіліне канцэрту сьпявачкі Сары Вайнтраўб яе фаны (квіток на танцпадлогу каштаваў паўсотні эўра) заўважылі, што з зоркай нешта ня так. Яна разоў дзесяць спрабавала засьпяваць, але кожны раз нешта нібы замінала ёй адкрыць рот, сьпявачка гучна ўздыхала і шумна глытала сьліну. Урэшце ёй удалося пачаць першы куплет, зусім ня ў такт — верныя фаны адразу ж зразумелі, што Сара сьпявае нейкую іншую, незнаёмую ім песьню, у якой толькі назаўтра апазналі гімн ГДР. Пасьля гэтага, пускаючы пранізьлівых пеўняў, Сара выканала свой стары гіт, бегаючы сярод музыкаў і замінаючы ім акампаніраваць ёй: гітарысту яна заціскала далоняй струны, каханку Джону плюнула ў саксафон, з бас-гітарыста сьцягнула джынсы і майткі, а ў бубнача вырвала палачкі і зламала іх аб калена — добра, што той меў пад рукой запасныя і песьня працягвалася, як нічога ніякага. Выконваючы наступную песьню, якую тады акурат пачалі раскручваць па МТВ, Сара прысела на калёнку і заснула. Яе разбудзіў саксафаніст — Сара стала нешта распавядаць яму на вуха, відаць, ня надта прыемнае, таму што саксафаніст стаў крычаць на Сару, і целаахоўнікам давялося вывесьці яго ў падтрыбунныя памяшканьні. Пазбавіўшыся ад злога каханка, Сара пайшла размаўляць з бубначом — той граў і слухаў, як яна скардзіцца яму ў абвешанае жалезьзем вуха. Сара распавядала так доўга, што публіка, якая на пачатку толькі добразычліва пасьмейвалася, палічыўшы такія эскапады часткай новага іміджу Сары, пачала паціху сыходзіць. Канцэрт так і скончыўся, быў вялікі скандал, фаны трывожыліся за Сару, выпадковыя слухачы (такія, ведаеце, якія на любым канцэрце думаюць толькі пра тое, ці адпавядае атрыманае задавальненьне патрачаным грошам) хацелі падаць у суд на арганізатараў, але канфлікт вырашылі мірна: кожны атрымаў па дваццаць пяць эўра кампэнсацыі і аўтограф Сары, які цяпер нікому ўжо не прадасі, бо яе ўжо ніхто ня слухае пасьля той гісторыі. Яна жыве ў Шабанах на вуліцы Бэн, а былыя фаны думаюць, што яна памерла. Нядаўна ў яе былога каханка, саксафаніста, ахвочыя корпацца ў бруднай бялізьне і мінулых звадках журналісты запыталіся, што ж яму казала Сара на тым канцэрце. «Вы і насамрэч хочаце гэта ведаць? — усьміхнуўся саксафаніст. — Яна сказала: у ложку ты такі самы бяздарны, як і ў музыцы. А калі я абазваў яе казой, яна сказала: часам лепш ведаць праўду, пакуль яе не сказаў табе нехта іншы. Не, п’яная яна не была. І ніякіх наркотыкаў, у яе была на іх алергія».

22.

«А было б файна наняць вось тых хлапцоў, — сказала Сафія, усаджваючыся на падваконьне і закурваючы. — Я проста млею ад таго крываногага». Даніла асьцярожна высунуўся, наваліўшыся ўсім целам на яе калені, і стаў нехаця разглядваць трох паліцыянтаў, якія сыходзілі ад пад’езду ў накірунку каналу. Сапраўды, Сафіі мусілі прыйсьціся даспадобы іхныя патыліцы, моцныя, стрыжаныя, у такія добра ўпівацца зубамі або шпрыцам. Напэўна, такія прыемна рэзаць, нібы ўскрываючы цьвёрдую корку сакавітага плода. Паліцыянты ішлі не сьпяшаючыся, моўчкі, і было ў іх нешта такое пэўнае — быццам па сабе яны пакідалі зону поўнай бясьпекі. Ніякага крываногага Даніла, зрэшты, не заўважыў — яны ўсе трое ішлі так, нібы разгладжвалі ўспучаную паверхню пасьцеленага для іх двара. Такім можна было даверыць ня толькі кватэру, але і сябе — на захаваньне да запатрабаваньня. Тры кавалкі маладога мяса — Даніла ўявіў сабе, як яны пасяляюцца тут у іх, ламаюць сьцены, прасьвідроўваюць адтуліны, зьдзіраюць з бэтону ўсё, што наліпла за апошнія трыццаць гадоў, ніводнага лішняга руху, усё выверана, мальцы ведаюць, куды біць. Гэта была іхная тэрыторыя, у гэтым не было ніякага сумневу — і калі б адзін з паліцэйскіх зараз пазначыў яе, задраўшы нагу ля слупа, ніхто не зьдзівіўся б.

«Не, — прамовіў ён, — такія, як яны, проста так не сыходзяць».

«Ты пра што?» — спытала Сафія, лянотна спрабуючы адагнаць ад сябе дым.

Потым яны валяліся на канапе, спачатку ня надта ўважліва, але ўсё з большым і большым захапленьнем разглядваючы ўсе гэтыя набраныя дробным шрыфтам аб’явы ў газэтах — літаркі былі такія маленькія і аднолькавыя, што гэта наводзіла на думку пра наяўнасьць нейкага прыхаванага падману: аб’явы былі непрыкметныя кішэнныя злодзеі ў натоўпе. Сафія ўпершыню займалася такой дзіўнай справай, і чытаньне аб’яваў ёй падабалася — словы тут былі ўсе па справе, ніякага мастацкага перабору, ніякіх умоўнасьцяў. Аб’явы былі двух кшталтаў. Першы быў дзелавіты і ляканічны. «Брыгада з чатырох чалавек выканае будаўніча-мантажныя работы». І тэлефон. «Зробім рамонт хутка, нядорага, якасна». «Эўрарамонт, поўны комплекс работ, пад ключ». «Рамонт пад ключ». Адзіным, што не падабалася Сафіі, была адсутнасьць імёнаў — ёй не хацелася, каб у яе кватэры працаваў якісьці Сулейман або Жэня. Жэняў яна ненавідзела, сама ня ведала чаму, а Сулейманы апошнім часам зусім нахабныя сталі. Яшчэ намаз будуць спраўляць замест таго, каб справай займацца. А так усё як мае быць: голая інфармацыя, ніякіх эмоцый і мэтафараў — бо як можа зрабіць добры рамонт брыгада халерыкаў і паэтаў? Яшчэ больш ёй падабаліся аб’явы, набраныя з памылкамі: зразумела, што рабочыя ня самі іх набіралі, але ад гэтых аб’яваў патыхала сапраўдным пралетарскім брудам, такія людзі могуць бухаць, але яны практыкі, зробяць урэшце ўсё люба-дорага. Бедныя інтэлігенты, якія пайшлі ў рабочыя вымушана, каб зарабіць на хлеб, Сафіі не падабаліся. Папершае, невядома, як зь імі размаўляць. З рабочымі, як з дактарамі, трэба гаварыць на іх мове, іначай быць бядзе. Па-другое, Сафія моцна сумнявалася ў прафэсіяналізьме дацэнта музыказнаўства, які мусіць памяняць усю сантэхніку. Тут іншыя трубы, і барабаны іншыя. Так разважала Сафія, пагрызваючы асадку, і Даніла зь ёй пагаджаўся — званіў, пытаўся, уключыўшы гучную сувязь, і Сафія рабіла яму страшныя знакі.

З другога боку, аб’явы іншага кшталту таксама мелі чым купіць прыхільнасьць Сафіі. «Вы задумалі рамонт і ня ведаеце, з чаго пачаць? — спачувальна ўсьміхаліся зусім ужо не малыя літары ў чырвоных пінжаках. — Цягне да абнаўленьня? Капітальны рамонт за месяц пад ключ?» Так, так, ківала Сафія, гэтае пытаньне трапіла па адрасе, адкуль вы ведаеце, што менавіта рамонтам я і думаю заняцца. «Гэта проста!» — усьміхаліся каляровыя аб’явы. «Як два пальцы! — запэўнівалі яны. — Лёгка! Мы — гэта тое, што вам трэба! Званіце проста зараз!» Сафіі падабалася, што тут гаварылі зь ёй, зьвярталіся да яе, і пры гэтым зноў, гэтым разам з газэтных старонак, сьвяціла яна, упэўненасьць, чырвона-жоўтая, нібы габарытныя агні лёсу. Была толькі адна праблема — кошт. Сафіі не хацелася аддаваць лішнія грошы камусьці толькі за тое, што ён працуе легальна, на рынку ўжо дваццаць год, можа друкаваць свае аб’явы каляровымі літарамі і дазваляе сабе не зважаць на аб’ём купленай газэтнай плошчы.

Чытаючы ўсе гэтыя аб’явы, яна ігнаравала тыя, што былі ў мэтах эканоміі складзеныя з суцэльных скарачэньняў — і, як высьветлілася, дарэмна. Бо людзі, якія іх давалі, бралі няшмат, а прапаноўвалі ня менш, а тое і болей — за тыя самыя грошы. «Рам. Праф. Хут.» і «Буд. Раб. Няд.» у атачэньні бясконцых мабільных нумароў гучалі, вядома, ня так пераканаўча, але за імі маглі стаяць цалкам прыстойныя мужыкі, строгія профі, якім прыродная сьціпласьць не дазваляе размаўляць поўнымі фразамі і плаціць камусьці даніну. Але па «Рам. Праф. Хут» не паднялі слухаўку, «Буд. Раб. Няд» аказаўся нечакана балбатлівым, Сафія пашукала яшчэ: «Зр. Пр. Ыр», «Бум. Бам. Літ.», «Раб. Брыг. Рам.»… «Як. Ты. Мог.» і натрапіла ў самым куце старонкі на нейкі ці то «Сал. Бэн. Ён», ці то «Сам. Буд. Ёб» — гэтая брыгада была з Шабаноў, на тым канцы проваду згодна прамычалі на ўсе пытаньні Данілы, і Сафія ўрачыста апусьціла вялікі палец уніз, выбраўшы сабе нарэшце рабочых.

***

Яны прыходзяць сюды заўсёды ў той самы час, увечары, калі народу ў кавярні больш за ўсё і вольных месцаў амаль няма — людзі пасьля працы ня надта сьпяшаюцца дахаты, гэтая гадзінка, якую людзі замаўляюць у афіцыянткі, каштуе нядорага; калі яе правільна спажываць, яна наталяе да наступнага надвячорка і робіць жыцьцё адносна прымальным. Правільна — гэта значыць не гаварыць доўгіх словаў, расьцягваць сто грамаў на тры глыткі, глядзець у тэлевізар, тупаць нагой, курыць, соўгаць сюды-туды рэгулятар звону ў галаве, пачынаць пісаць смс і выдаляць іх, не адаслаўшы. Афіцыянтка вечна кіслая, вечна зьняможаная, вечна злосная — і вечна яе завуць Жана. А калі нават і ня так — усё адно Жана, так зручней. Яны прыходзяць сюды, да людзей пасьля працы, калі вольных месцаў амаль няма — і тым ня менш, для іх кожны раз знаходзіцца столік. Калі яны заходзяць сюды, да людзей, нейкая кампанія абавязкова падымецца і пойдзе, бо дажавала сваю гадзінку і ім пара дахаты. Яны садзяцца моўчкі, у куце, у кавярні душна, нават нягледзячы на адчыненае акно, яны ў тапках — і ніхто не зьвяртае на гэта ўвагі. Афіцыянтка ні пра што ў іх не пытаецца, яна і так ведае, што ім трэба: гарбата ў пакеціках, плястмасавыя кубачкі з кіпнем, цукар. Жана нават ня ведае, ці плацяць яны — шторазу, падышоўшы да іхнага століка, яна нібы засынае, а калі прачынаецца — саромеецца спытаць. Яна іх недзе бачыла — але ня памятае дзе. Яны сядзяць моўчкі, часам да іх нехта падыходзіць — папрасіць запальнічку ці выказаць тое, што на душы, яны нікому не адмаўляюць. Зь імі звыкліся. Тут нікому не зьдзіўляюцца і нікому не задаюць лішніх пытаньняў. Яны сядзяць за сваім столікам, кожны чымсьці заняты: хто крыжаванкай, хто пазногцем, хто вязаньнем, хто сваім чайным пакецікам. Калі нехта зь людзей ідзе ў прыбіральню, то да іх падыходзяць папрасіць папільнаваць рэчы. Тэлевізар крычыць без супыну, гэта нейкі музычны канал, першы музычны, а можа, другі, а можа, зусім і не канал, а рака, рака гуку, якая даўно выйшла зь берагоў і прарабляе сабе цяпер новае рэчышча, упадаючы ва ўсе акіяны і працякаючы з усіх ваннаў і плястмасавых кубачкаў, гэты тэлевізар настроены толькі на адзін канал і паўтарае ўвесь час толькі адну песьню, чарговая Жана неяк паспрабавала пераключыць яго, але на экране зьявіўся прыгожы бляндын і строга параіў ёй болей так не рабіць. І рэч была ня ў тым, што Жане не падабаўся першы ці другі музычны канал — не, проста яна хацела знайсьці нейкі трэці або чацьверты, дзе песьня гучала б яшчэ гучней. Жана чытае па вуснах, як быццам усё жыцьцё прапрацавала ў доме глуханямых — магчыма, калі б тут можна было замовіць нейкую экзатычную страву, яна і ня здолела б зразумець па вуснах, што канкрэтна ад яе хочуць, але экзатычных страваў тут няма, тут ёсьць салат «Слота», і беляшы, і халодная піца, і мікрахвалевая печка, поўная крышак, і бутэрброды — з салам, бэконам, ёдам і ружовым ікорным маслам, але часьцей за ўсё тут замаўляюць расейскае піва, цёплае расейскае піва з бочкі, тут ёсьць толькі адна песьня і адно піва, але якая розьніца, у гэтую бочку памяшчаецца цэлая Нява з усімі яе выспамі, сцёкамі і адлюстраваньнямі, нічога дзіўнага, што ўначы людзям сьніцца, як яны валяцца з развадных мастоў, нічога страшнага, што на досьвітку іх коле ў прастату шпіль адміралцейства. Але людзі яшчэ тут — можна пайсьці адліць, для гэтага трэба абмінуць Жану, стойку і столікі, выйсьці ў паўцёмны калідор, дзе сядзіць бабка, проста бабка, якая скажа, можна ўжо выліць зь сябе пятра тварэньне ці не, і калі можна, то трэба прайсьці міма заўсёды прачыненай каморкі, дзе захоўваецца рыштунак, міма чырвоных дзьвярэй, якія ніколі ніхто не адчыняе, і толькі трэція дзьверы — тыя, дзе Нява ўпадзе нарэшце ў Балтыку. Але нават у прыбіральні не пачуеш свайго струменя, бо першы музычны гучыць і тут. Людзі выходзяць, бабка ідзе правяраць Няву, вымяраць чысьціню балтыкі, пакецікі ідуць на дно, але тыя, у тапачках, яшчэ сядзяць. Ніхто не праганяе іх з кавярні, уладальнік тут не бывае, а астатнія занадта занятыя чытаньнем па вуснах. Какаду. Так яна называецца. Першая асоба будучы час адзіночны лік. Гэта абяцаньне? Гэта нямецкая дзіцячая лаянка? Гэта канстатацыя факту: какаду — і не магу спыніцца? Как в аду — так называюць кавярню тыя, хто ўжо сто разоў спрабаваў сюды не прыходзіць і тым ня менш наведваецца сюды кожны вечар, і бачыць іх, і не пытаецца, адкуль яны, і чаму ў тапачках, і чаму, калі надыходзіць поўнач, яны пасьпешліва выходзяць на вуліцу, не дапіўшы гарбату, і, не разьвітаўшыся, разьбягаюцца, кожны ў свой бок.

23.

На ганку школы мы ажно да

дзясятай клясы гулялі ў квача.

Ганак быў не такі, якімі іх робяць цяпер, ён нагадваў вялікі каменны фатэль: падлакотнікі паўтара мэтра вышынёй, за якімі былі клюмбы, два рады прыступак, сьпінка з параднымі дзьвярыма, зьлева ад сьпінкі драўляныя парэнчы і невялікія сходы, па якіх можна было аббегчы левы падлакотнік і вярнуцца на сядзеньне фатэля. Пляцоўка, дужа зручная для квача: пакідаць ганак было забаронена, затое ён даваў шырокія магчымасьці для пераадольваньня розных перашкодаў, што рабіла гульню яшчэ больш займальнай. Мэтай гульні было звычайна дакрануцца да кагосьці рукой, перадаць яму квача, часам гулялі кукурузным пачаткам, часам мокрай анучай. Гэта, без сумневу, была самая папулярная гульня дзяцінства, і чым больш нам спаўнялася гадоў, тым больш жорсткай яна станавілася. У дванаццаць анучай ці брудным пачаткам маглі заляпіць рот. У чатырнаццаць гадоў у квача самыя адмарожаныя вучні школы гулялі нават акрываўленай ватай, скрадзенай у жаночай прыбіральні. Калі значна пазьней у Набокава было вычытана, што слова «квач» па-нямецку азначае «лухта» (гэтаму Шрайбікус, шакал гонэкераўскай ратацыйнай машыны, натуральна, не вучыў), стала цікава, як трапіла ў Шабаны гэтае слова. Высьветлілася, што яно зусім не састарэлае, выхавацелькі і настаўнікі па ўсёй Нямеччыне дагэтуль лагодна сварацца на дзяцей, каб тыя не рабілі «квач». Але да пэўнай мяжы — за якой ідзе ўжо цалкам суворы, кароткі, як пошчак пугі, вокрык: «Benimm dich!», які прымушае аб’ект выхаваньня ўцягваць галаву ў плечы. Паводле слоўнікаў, квач: КВАЧ 1. Вялікі памазок з пакулля, рагожы і пад. для размазвання чаго-н. па якой-н. паверхні. І толькі другое значэньне: дзіцячая гульня.

Відавочна, паўночна-германскае слова «квач» прыйшло да нас празь ідыш. Вядомае яно зь ХІХ стагодзьдзя і першапачаткова азначала па-нямецку «лухта», «бязглузьдзіца» — а зьявілася як гукаперайманьне: квач — гэта спэцыфічны гук, што ўзьнікае, калі нешта вільготнае, мокрае, сырое, цягучае, густое гучна чвякае пры сутыкненьні зь цьвёрдай паверхняй. Quatschen, наогул — балбатаць, несьці розную лухту. А квач — «вулічная гразь, дзярмо, цягучая маса». Ахвотна веру, прыгадваючы мокрую, карычневую, ніколі не высахлую як сьлед анучу, якой выціралі дошку, а потым кідаліся ёй на ганку — ці тую набрынялую крывёй вату. Цалкам магчыма, аднак, што слова квач пайшло ад ніжнянямецкага quat — дрэнны, злы, паганы. Гэта сапраўды было пагана: застацца з квачом у руцэ, калі зьвініць званок, і чакаць наступнага перапынку, каб адпомсьціць. Такія вось былі, кажучы па-нямецку, шабэрнакі — слова з ХVIII стагодзьдзя, паходжаньне якога ня высьветленае, але ад якога да Шабаноў рукой падаць.

У квача гулялі пераважна ў школе, у двары — у ножыкі і футбол. А дома — дома былі індзейцы, якіх бацькі прывозілі са сваіх паездак у Нямеччыну. З каўчуку, рознакаляровыя. Гераічны Гойка Міціч падсадзіў на гэтую тэму ўсіх хлапцоў, апрача, бадай, поўных дэбілаў. І яшчэ чыгунка, сапраўдная нямецкая Modellbahn — такіх не было ні ў кога. Бацькі ніколі не шкадавалі на мяне грошай: ні на індзейцаў, ні на чыгунку, ні на пісталеты, ні на машынкі, ні на маю першую акустычную гітару, на якой я ўзяў першыя свае тры «блатныя» акорды, ні на электрычную, барысаўскую «саляру»: яна выглядала так крута, што ні пра якія фэндэры гаворка не ішла. Фэндэр — гэта было пошла і па-буржуйску.

Менскія пункеры тых часоў умелі рабіць якасны квач і называліся файна: «Псыхічная раўнавага», «Гырб і сын». «Я не паеду ў Галівуд, пускай мне мозгі не ябут, я тут радзілся і памру, я не паеду ў Галіву…» — чым ня «Я нарадзіўся тут»?

Барысаў, толькі Барысаў — калі ты, вядома, праўдзівы нонканфарміст. Калі я гляджу на сучасных панкаў зь іхнымі гітарамі за трыста баксаў, заяўкамі на бээрэсэмаўскія конкурсы, нявіннымі тэксьцікамі і марамі пра відэакліп на оэнтэ, я прыгадваю той свой інструмэнт і думаю, што патрапіць мокрай анучай у душу грамадзтва ніхто ўжо ня здольны.

24.

«Нельга ня толькі маўчаць, але і нерашуча гаварыць пра тое, — сказаў, паклаўшы відэлец, Лявон Уладзіміравіч, — што, па-першае, сал, па-другое, бэн, а па-трэцяе…»

«Рош і ён», — хутка прамовіла Марыя Генадзеўна, накладаючы яму бульбу. «Так, — з палёгкай выдыхнуў Лявон Уладзіміравіч, — правільна».

Сафія старанна перажоўвала катлету і ніяк не магла яе праглынуць. Нядаўна яна заўважыла, што больш не адчувае смаку ежы. Проста перакладвае яе зь месца на месца: з паліцы ў кошык, з кошыка ў пакет, з пакета ў лядоўню, зь лядоўні ў рондаль, з рондаля ў талерку, з талеркі ў сябе. Яе зьдзіўляла, калі нехта пачынаў хваліць тое, што яна прыгатавала — ёй кожны раз здавалася, што гэта лісьлівасьць, падман з мэтай яе супакоіць. Але яе ня трэба супакойваць, яна спакойная, як катлета. Я катлета. У спажываньня ежы ёсьць адзін вялікі плюс — калі рухаеш сківіцамі, можаш нічога не казаць. А калі пражуеш — усе ўжо забудуць, пра што пыталіся. Таму лепш жаваць павольна, не сьпяшаючыся. Для гэтага трэба не ўжываць вадкасьцяў. Есьці цьвёрдае. А калі ўсе разыдуцца па хатах, можна і праглынуць.

«Вы ніколі не задумваліся, што мы… усе тут…», — падала голас Сафііна маці і замоўкла, прыглядаючыся, ці зьвярнуў хтосьці на яе ўвагу. Усе, апрача дачкі, паглядзелі на яе з удзячнасьцю — маўчаньне для ўсіх было прыкрым. Маці Сафіі звыклася, што яе часта ігнаруюць, і лічыла гэта змовай, наўмысна падстроенай сватамі — і цяпер так узрадавалася, што наліла сабе гарэлкі і выпіла. Лявон Уладзіміравіч паморшчыўся: нельга так, бяз тосту.

«Што мы тут?» — спытала нецярпліва Марыя Генадзеўна.

«Мы ўсе… нагадваем пэрсанажаў Янкі Купалы», — урачыста абвясьціла маці Сафіі і, як заўсёды, адразу ўтаропілася ў падлогу, стала бегаць сюдытуды блізарукім позіркам, нібы шукаючы нешта, баючыся сустрэцца з дачкой вачыма — яна нахілялася кожны раз так нізка, што Сафія ўся падбіралася, гатовая схапіць яе за карак, калі маці пачне падаць.

«Я нешта згубіла! — сказала маці Сафіі, не адрываючы вачэй ад падлогі. — Я нешта згубіла?»

«Можа, акуляры?» — сказаў Лявон Уладзіміравіч спачувальна. Ён ведаў, што нічога маці Сафіі не губляла і згубіць не магла, бо акуляраў не насіла, але лічыў, што адмова ўдзельнічаць у гульні можа яе абразіць.

«Янкі Купалы? — сказаў зьдзіўлена Юрка. — Ня думаў, Сафія, што твая маці Янку слухае».

«Я Янку ў школе любіў, — прамовіў задуменна Даніла. — Вучыўся граць па яе песьнях. Дагэтуль акорды памятаю… Вось гэтай, напрыклад. Нас заб’юць за тое, што мы гулялі па трамвайных рэйках… Нас заб’юць за тое, што мы з табой гулялі па трамвайных рэйках…»

«Сьвярдлоўскі рок! — сказаў Юрка. — Яе ўжо ніхто ня слухае. Ну, амаль ніхто. Я дык дагэтуль часам у машыне… Колькі ёй было, калі яна павесілася?»

«Можа якіх трыццаць? — сказаў Даніла, накладаючы сабе салаты. — Але яна не павесілася. Яе ў Маскве ў гатэлі зь дзявятага паверху скінулі».

«П’яная была, сама ўпала, — махнуў рукой Юрка і паглядзеў на Сафію. — Ці пад наркатой. Што яны, не шыраліся тады? Па песьнях відаць?»

«Ну, мы такім глупствам не займаліся і ніколі займацца ня будзем, — сказаў бадзёра Лявон Уладзімравіч. — Мы лепш гарэлачкі яшчэ вып’ем. Праўда, хлопцы?»

«Так, усё ж народзіны ў зяця майго!» — гучна выкрыкнула маці Сафіі, прыкрыла сарамліва яркачырвоныя шчокі і зноў схілілася над падлогай, блізарука міргаючы. Усе паглядзелі на яе і налілі.

«Сынок мой…» — сказала Марыя Генадзеўна і стала плакаць у талерку, на кавалак рыбы — ужо трэці, адзначыла Сафія.

«З днём нараджэньня цябе», — прамармытаў Лявон Уладзіміравіч і адвярнуўся да сьценкі. Маці Сафіі не падымала галавы. Даніла ўздыхнуў, выпіў, закусіў. Юрка забарабаніў пальцамі па стале. За сьцяной запрацаваў дрыль. Сафія закрыла твар далонямі.

«Ты, як мы паедзем, са стала не прыбірай, — зашаптала маці Сафіі з-пад стала, і Сафія міжволі прыбрала рукі, нахілілася да яе. — Не прыбірай, а то ён прыйдзе ўначы, а стол пусты. Нельга так мужа крыўдзіць. І падарунак, падарунак пакінь на відным месцы…»

Бакавым зрокам Сафія ўбачыла, як за гэтым назірае Юрка: уважліва, нахабна, зь ледзь прыкметнай усьмешкай. Яна ў шаленстве павярнулася, уперылася вачыма ў ягоныя бязьлітасныя зрэнкі. І толькі калі ён адвёў вочы, яна зноў стала жаваць.

*** Амаль кожны вечар, стаміўшыся пасьля дзённых трэніровак, Даніла хадзіў да каналу. Ён сядзеў там каля самай вады, курыў і разглядваў свае далоні — як заўжды перад вырашальным дэструктыўным актам, ад іх ішла нейкая амаль машынная цеплыня, з кожным днём усё больш прыкметная. Далоні награваліся, быццам кіпяцільнік, Даніла прыкладваў іх да каменя — хутка, хутка яны зробяць апошні ўдар і пачнуць марудна астываць. Да наступнага разу. Ён падняў з травы палачку, сухі, чысты дубчык, пераламаў яго. Такое падваеньне рэчаў яго заўжды дужа забаўляла. Іх ламаеш, а колькасьць толькі павялічваецца. З адной разьбітай бутэлькі атрымліваеш дзьве — адна будзе зброяй, у другой застанецца трохі віна, каб адзначыць перамогу. З адной разарванай кніжкі атрымаеш дзьве, тры, дзесяць, сто — і ў кожнай будзе нешта напісана.

Няважна што, мова — гэта не праблема. З адной лядоўні — дзьве. Цэлае дае назву часткам, часткі заўжды атрымліваюць назву ў спадчыну, заслужылі яны гэта ці не. Ці, вось, Шабаны — гэта назоўнік множнага ліку, калісьці існавала цэлае, такі сабе маналітны Шабан, які потым распаўся на мноства малых шабаноў. Як пісаў акадэмік Мар, спачатку зьявіўся назоўнік, імя. Агульная рэч. Першабытны камунізм. Потым, калі рэчы сталі камусьці належаць — ну, ясна каму, эксплюататарам — чалавеку спатрэбіліся займеньнікі. Мая лядоўня. Мая бутэлька. Не чапай. Маё. Не ягонае. Не тваё. Маё. Я купіў. Таму, каго эксплюатавалі, засталіся дзеясловы — трэцяя часьціна мовы па часе ўзьнікненьня, паводле Мара. Я працую, каб ты меў бутэльку. Я зрабіў табе лядоўню. Ты занадта часта думаеш пра шабаны. Пра мае шабаны. Зрабі мне шабаны, зараз жа. А інакш як шабану. Маю права. Я маю права на грошы, я дам табе трошкі, калі будзеш працаваць добра. Прыметнікі і ўсё астатняе зьявіліся ўжо пазьней, калі грамадзтва канчаткова стала клясавым. Апошнімі (а зусім ня першымі, як можна падумаць) нарадзіліся гукаперайманьні. Капрыз ужо перасычанага мовай калектыву. Імкненьне ўсяму даць імя — вынік адчуваньня ўлады над прыродай.

Па канале нясьпешна плылі стракатае сьмецьце і качкі. Качак часам прыбівала да берагу, сьмецьце плыло далей. Зьлева ад Данілы над каналам вісела ніцая вярба, падобная на чалавека, якога зьбіраюцца акунаць тварам у ваду, бясконцую колькасьць разоў, пакуль ня выб’юць зь яго ўсю праўду. На другім беразе прагульваліся пэнсіянэры — туды, сюды, назад: нібы пажылыя каравульныя, якіх для праформы паставілі ахоўваць ня надта важны аб’ект, зь якога калі і скрадуць нешта, дык нічога страшнага. Справа ад Данілы быў мост. Зусім невялікі мост праз вузкі і неглыбокі канал. З-пад моста чуліся сьмех і стомленае мацюганьне. Ён стараўся не глядзець у бок моста, там не павінны былі заўважыць яго цікавасьці. Лініяў на далонях было ўжо не відаць. Цямнела. Ён вырашыў пачакаць, пакуль зусім не сьцямнее, калі пойдуць дахаты пэнсіянэры і засьвецяцца ліхтары. І тады, не азіраючыся, хутка, рашуча, падысьці і засьпець зьнянацку.

«Здароў, мужыкі!» — ён саскочыў да іх даволі ўдала, эфэктна, іх гэта мусіла агаломшыць, ня даць ім прыйсьці ў сябе і не сапсаваць гэтай гульні на дэтэктары хлусьні, якую Даніла зьбіраўся ім прапанаваць. Ліхтарык забегаў па перакошаных тварах, па худых руках, па бліскучым валосьсі. Яны і праўда падумалі, што ён з паліцыі, патрульны, адны кінуліся наўцёкі, Даніла не лавіў іх, гэта было бессэнсоўна, ён ведаў, што самыя нахабныя і самыя баязьлівыя ўсё адно застануцца, не пабягуць. Так і адбылося.

«Здароў», — сказаў самы здаровы. Даніла адразу накіраваў ліхтарык яму ў вочы, той замружыўся, але твар закрываць ня стаў.

«Дзе жывем, што тут робім?» — Даніла падышоў да іх усутыч. Чалавек пяць. Шмат жа тут нахабных і баязьлівых. Ён спадзяваўся на размову хіба што з парачкай. — «Усе мясцовыя, так?»

«Гэты не, — паказаў здаровы на нейкага здыхліка. — І гэты… Ён з Шабаноў…»

«Так позна? Камэнданцкая гадзіна даўно пачалася!» — Даніла не адводзіў ліхтарыка, інакш бы ўцяклі, прасьлізнулі празь цемру, як скрозь пальцы.

«Дык гэта не паліцэйскі! — сказаў здаровы. — Табе што трэба, дзядзька?»

«Гэта я буду тут пытаньні ставіць, — сказаў Даніла строга, але прыязна. — Расказвай, што вы зь Сіманенкам зрабілі!»

«Зь якім Сіманенкам?»

«Не разумееш? А гэта што?» — і Даніла навёў ліхтарык на цагляную сьценку, на якой трымаўся мост. Белай фарбаю там было выведзена: Сіманека — підар.

«А табе што з гэтага? Ты што, Сіманекі дружбан?»

«А хаця б і так, — сказаў Даніла. — Мне цікава вось што, адкуль вы яго ведаеце і чаму…»

«А ты хто такі?»

«Тата твой. Я тут пытацца буду», — Даніла чуў, як у цемры праносяцца міма нячутна целы, не дакранаючыся да яго, але абдаючы кіслым падлеткавым пахам.

«Значыць, і ты підар, — засьмяяўся здаровы. — Сіманекі ўсе підары».

Даніла рушыў проста на яго, але здаровы раптам паказаў пальцам у кут. Таму, хто сядзеў у куце, бегчы не было куды.

«Вось ён, твой підар, — сказаў здаровы. — Яго шукаеш?»

Сіманеку было гадоў чатырнаццаць. Ён уцягнуў галаву ў плечы і глядзеў уніз.

«Я ж ня ведаю, чаго ён такі, — сказаў здаровы, намагаючыся размаўляць з Данілам на роўных. — А ты што, цікавішся підарамі? Дык вам ёсьць пра што пабалакаць!»

«Я…» — сказаў Даніла пагрозьліва, але ліхтарык ужо ня мог знайсьці здаровага, высьвечваў адно цёмную, пакамечаную ваду, абсыпаную бледнымі блёсткамі. Наверсе пачуўся шоргат. «Підары!» — голас здаровага заскакаў пад мостам, сьмех аддаляўся, загрукалі па асфальце боты.

Даніла палез наверх, але тут у твар яму ўдарыў іншы ліхтарык, гэта быў паліцэйскі патруль. «Стаяць, — крыкнуў нехта зьверху. — Што тут робім? Хто тут яшчэ схаваўся? Вылазь!»

«А ліхтарык навошта? — сказаў паліцэйскі. — Інцярэсна палучаецца…»

«Брата шукаю, дамоў не ідзе, вось, пад мостам толькі знайшоў», — прамовіў хутка Даніла, закрываючыся рукой ад сьвятла, якое, здавалася, ідзе з усіх бакоў адначасова.

Яны не паверылі. Але підар Сіманека падышоў раптам да Данілы і пачаў нешта вярзьці пра тату і цёцю, пра дачу і школу. І іх адпусьцілі — як толькі патруль адышоў за рог вуліцы, Даніла адпіхнуў надакучлівага Сіманеку і расчаравана выключыў свой ліхтарык.

25.

Шабаны не падлягаюць разуменьню, лёгіка тут ня дзейнічае. Як, нават добра валодаючы замежнай мовай, ты можаш не разумець ні храна з таго, што кажа табе яе носьбіт, з-за яго няправільнай дыкцыі — так і Шабаны немагчыма спазнаць да канца, нават нарадзіўшыся тут. Ты нібыта свой — і ў той самы час чужы тут, нешта абавязкова высьлізьне, выпадзе, выкруціцца, вышмыгне, калі ты паспрабуеш скласьці аскепкі гэтага месца ў завершаную прыгожую мазаіку, нейкі пароль, нейкая камбінацыя знакаў, нейкі код застанецца табе невядомым. Тыя, хто ведае гэтыя таямнічыя знакі, не сьпяшаюцца імі дзяліцца — бо Шабаны жывуць недагаворанасьцю, яна адчуваецца ва ўсім: у іхнай забудове, зробленай нібыта наўмысна такім чынам, быццам дзевяціпавярховікам ёсьць што хаваць за сваімі сьпінамі, куды б ты ні пайшоў, ты заўсёды будзеш знаходзіцца між чатырох сьцен; у парушанай пэрспэктыве — на якой бы адлегласьці ні знаходзіўся ад цябе аб’ект, здаецца, што да яго можна дакрануцца, толькі выцягнуўшы руку; у безыменных праездах, якія нікуды не прыводзяць, бядзе таксістаў і гасьцей; у назвах прыпынкаў, якія ўводзяць у зман; у адмысловай акустыцы, дзякуючы якой вулічныя крыкі лепш чуваць за зачыненымі вокнамі кватэры на дзявятым паверсе, чым на самой вуліцы; у нявызначанасьці таго, што, уласна, яшчэ ёсьць Шабанамі, а што імі ўжо не зьяўляецца.

Мова не дала мне магчымасьці стаць сваім у Шабанах: мая расейская была занадта літаратурнай, кніжнай, матам я толькі лаяўся, а не гаварыў, шабаны былі не настолькі ізаляваныя ад астатняга сьвету, каб тут мог узьнікнуць нейкі асобны дыялект або жаргон, а калі на зьмену расейскай прыйшла беларуская, сувязі з асяродзьдзем наогул сталі імкліва бурыцца. Шабаны, большая частка насельніцтва якіх складалася зь нядаўніх вяскоўцаў, былі прынцыпова, безнадзейна расейскамоўныя — такія, якімі толькі могуць быць дзеці «гарадзкіх» у першым пакаленьні. Шкада: пры іншым стаўленьні да мовы ў Шабанах магла б узнікнуць вельмі цікавая мешаніна гаворак, бо тут сяліліся людзі з самых розных канцоў Беларусі. Ім вельмі хацелася, каб іх лічылі горадам, гэтым шабанам, якіх у горадзе называлі пасёлкам. Шабаны ненавідзелі вёску, зь якой працягвалі жэрці, і ганарыліся гарадзкой рысай, якая ў васьмідзясятых стала праходзіць за Шабанамі, нават за Малым Трасьцянцом, уключыўшы іх адміністратыўна ў склад сталіцы. Але горадам яны так і ня сталі. Паехаць у Шабаны дагэтуль значыць выправіцца на край сьвету. Пэўны час, у пачатку дзевяностых, у Шабаноўскай акрузе балятаваўся такі дэпутат ад БНФ Яўген Цумараў, мой бацька галасаваў за яго. Магчыма, калі б Цумараву далі разгарнуцца, ён бы беларусізаваў трохі янычарскі раёнчык. Ня памятаю, чым усё скончылася. Напэўна, лукашэнкам.

Калі Шабаны і выпрацавалі нейкі свой дыялект, то гэта быў дыялект нямецкай мовы, якому вучылі нас у шабаноўскай школе. Для таго, каб тут вывучалі ангельскую, гэтая школа не дарасла — тут было занадта шмат труднай маладзёжы, у выхаваньні якой, як меркавалі ў РАНА, нямецкая мусіла адыгрываць ролю адначасова выхаваўчую і караючую. Вядома ж, ні вольналюбівая гішпанская, ні куртуазная француская, ні пагатоў ангельская не маглі пасаваць такім дзецям, як мы. Немцы, паводле школьнай праграмы, ня ведалі ніякіх «чусаў», разьвітваліся выключна «біс бальд», зусім ня елі дзёнэраў, нягледзячы на тое, што гэта нацыянальная нямецкая страва, не казалі ані «geil», ані «voll krass», ні нават «toll», не хадзілі ў прыбіральню, а абзываліся словам «эфдэёт». Аднойчы майго аднаклясьніка, поўнага двоечніка, выклікалі да дошкі і папрасілі перакласьці адно толькі слова: «наведваць», бэзухэн. Вядома, ён ня ведаў. Я ўпотай паказаў яму, быццам адразаю сабе вушы, ён прасьвятлеў тварам і выдаў тое, што прасілі, атрымаўшы заслужаную тройку. Галоўны пэрсанаж падручніка па нямецкай быў Шрайбікус, па прафэсіі журналіст, што ўзмацняла ў пралетарскіх дзяцей нянавісьць да яго — рабочыя добра ведалі, што чэсны чалавек ня можа быць журналістам, бо журналіст ніколі не напіша праўды. Журналіст быў у іхным уяўленьні лайдаком, які зарабляе на хлеб хлусьнёй, пустаслоўем і падлізваньнем да начальства. Магчыма, калі б героем падручніка быў просты турэцкі хлопец з Кройцбэргу, стаўленьне да мовы было б іншае — прынамсі, у яго былі шанцы стаць у Шабанах сваім. Здаецца, нямецкую ў клясе любіў я адзін.

26.

Яны зьявіліся акурат тады, калі Сафія пасьпяхова пра іх забыла: двое маўклівых мужчын, якія няўцямна буркнулі нешта замест прывітаньня і, ледзь не адштурхнуўшы яе ад дзьвярэй, уварваліся ў кватэру. Сафіі спадабалася такое жаданьне як найхутчэй узяцца за працу — гэтыя рабочыя не гублялі дарэмна час, але ўсе тлумачэньні Сафіі яны выслухоўвалі без асаблівага інтарэсу, нібы загадзя ўжо ўсё ведалі — дзе, што і як ламаць і што на гэтым месцы мусіць зьявіцца. Звалі іх Саня і Веня, на другі дзень да іх далучыўся яшчэ адзін высокі, рабы рабочы, зь сьмешным прозьвішчам Ёлкін.

«Хто гэта? — сказаў Ёлкін, паказаўшы пальцам на Шэксьпіра. — На Гайдэгера падобны».

«Гайдэгер, Гайдэгер і ёсьць», — запэўніла яго Сафія, закахана разглядваючы цяжкую сківіцу і баксёрскі, сабачы нос рабочага. Сапраўднага, жывога рабочага — божа мой, хто б мог падумаць.

Гэты Ёлкін адразу ўзяўся ламаць кватэру зьверху, тым часам як Саня і Веня бурылі яе зьнізу — Сафія глядзела і жахалася: дом мусіў абрынуцца ўжо ў першы ж дзень, але хрушчоўка пакуль трымалася. На трэці дзень рамонту Сафія з Данілам аказаліся без пліты і езьдзілі цяпер абедаць у сталовую навуковадасьледчага інстытуту — там кармілі даволі смачна і неяк падазрона нядорага, яны з усяе моцы стараліся пераканаць сябе, што мэню сталовай ніякага дачыненьня да навукі і досьледаў ня мае, хаця часам ім і здавалася, што ўся сталовая замірае, калі яны пачынаюць есьці, і раздатчыца заўжды трымае напагатове пад халатам прылады для неабходных замераў. Потым прыйшла чарга сьвятла — Ёлкін вырубіў усё, што мог, пакінуўшы ім толькі адну разетку. Яна вісела на кароткім дроце, што тырчаў проста са сьцяны ў залі: раніцай гэтае прыстасаваньне было накіраванае строга ўверх і яго немагчыма было разагнуць, а ўвечары зьвісала галоўкай уніз і падняць яго таксама было нерэальна. Да гэтай адзінай у доме разеткі ім ня надта давалі падступіцца — уласна кажучы, рабочыя зладзілі яе дзеля сваіх патрэбаў: туды ўключалі падаўжальнікі і трайнікі, а таксама сіні электрычны чайнік, каля якога Саня, Веня і Ёлкін тройчы на дзень садзіліся падсілкавацца. Праз тыдзень на літасьць пераможцаў здаўся ўнітаз — Саня і Веня ўрачыста зьнялі яго з родных пэнатаў і занесьлі на сьметніцу. Забіраць яго ніхто не сьпяшаўся. Цяпер кожны раз, калі Сафія падыходзіла да акна, яна бачыла свой былы ўнітаз, які сіратліва стаяў на тым самым месцы, дзе калісьці зьнік Сіманенка, і гэта наводзіла на думкі, што зьнікненьне працягваецца, што яно — працэс бясконцы, што Сіманенка ня зьнік, ён зьнікае і будзе зьнікаць яшчэ доўга. Магчыма, да канца рамонту? — пытала сябе Сафія з надзеяй. Урэшце яна папрасіла Данілу пайсьці і прадэманстраваць на ўнітазе свае прафэсійныя навыкі. Але той заўпарціўся — маўляў, на сцэне — гэта адно, а на вачох у людзей — сорамна… Але ж яна так на яго насела, што аднойчы раніцай унітаза ля сьметніцы ўжо не было. Даніла гэта зрабіў ці не — Сафія ня стала пераймацца такім пытаньнем.

«Я чула, у Шабаны мэтро хутка будзе хадзіць?» — нерашуча спытала неяк Сафія Веню, калі яны засталіся адны ў пакоі. Проста ёй падалося, што яны занадта шмат маўчаць, і захацелася прыўнесьці ў суіснаваньне трохі сьвежае чалавечынкі. Веня, вялікі, шырокі, з дрылём у руцэ, азірнуўся, паглядзеў на яе — а потым схапіў, прыцягнуў да сябе й пацалаваў: смачна, мокра, глыбока — нібы да коркі кавун выгрыз. Адпусьціў, адвярнуўся… У пакой увайшлі Даніла з Санем, нічога не заўважылі, Веня прыпаў да сьцяны, і патыліца ягоная дрыжала ў такт дрыля, і сьвердзел сеяў у паветры трыццацігадовы пыл.

Перад тым, як заснуць, Сафія і Даніла шчыльна зачынялі дзьверы, бо ў Сані, Вені і Ёлкіна былі цяпер ключы ад кватэры і яны прыходзілі калі хацелі, часам нават застаючыся начаваць. Ад Сафіі ішлі нейкія дзіўныя флюіды, і Даніла часта пытаўся ў яе, як ад яго пахне. Разам з унітазам зьнікла і ванна — яе купілі суседзі, «на дачу». Сафія і Даніла запісаліся ў басэйн. Складаней было вырашыць унітазную праблему: схадзіць на гаршчок (так яны называлі плястыкавае вядро) трэба было пасьпець да таго, як сьцямнее. Уначы Даніла падымаўся і хадою зомбі выносіў яго на двор, неяк лявіруючы між ліхтароў і выліваючы зьмесьціва ў траву каля сьметніцы. Рабочых яны называлі гномамі. «Гномы прыйшлі глуміцца», — казала Сафія раніцай, чуючы, як у зьнявечаную кватэру па-гаспадарску заходзіць Саня, як скрабецца пад стольлю Ёлкін, як сёрбае сваю гарбатку нізкарослы Веня. Неўзабаве ад кватэры засталіся рожкі ды ножкі, складзеныя кучкай у кухні. І надышоў момант, калі Ёлкін прыйшоў да іх у пакой і пачаў зьдзіраць шпалеры, не зьвяртаючы ўвагі на тое, што Сафія яшчэ спала. Брыгада абяцала зрабіць усё за тры месяцы і не зьбіралася зважаць на ўмоўнасьці. Так патлумачыў гэта Даніла, ня стаў спрачацца, яны ціхенька пералезьлі ў кухню і даспалі там, на куртках. Прачнуўшыся, Сафія перш-наперш заўважыла, што больш няма дзьвярэй, іхных надзейных дзьвярэй, якія, як высьветлілася, і рабілі гэтую кватэру ейнай і толькі ейнай. Праз квадратную адтуліну адразу ж сталі прасочвацца суседзі. Прыйшла тая зьнізу, і цётка, якая жыла насупраць, і бабулька, што жыла ў суседнім пад’езьдзе — усе яны жадалі кампэнсацыі, усе хацелі ведаць, калі ж Гэта скончыцца. Сафія глядзела на іхныя ногі ў бухматых тапачках, на якіх з асаблівай ахвотай сяліліся пыл, тынк і фарба, і маўчала, рабочыя пасьмейваліся: хто з вышыні, хто з нораў, Даніла ветліва адказваў кожнай дэпутацыі, што, папершае, сал, па-другое, бэн, па-трэцяе, ён, і ня трэба забывацца пра рош. Суседзі трохі супакойваліся.

Але з Сафіяй ужо ніхто не вітаўся. Суседкі былі пэўныя, што гэта яна вінаватая ў тым, што здарыўся рамонт, быццам яны ўсе былі тут жыхары камунальнай кватэры і Сафія яе падпаліла.

Сафію дзівіла, што рабочыя шторазу абуваліся, калі выносілі сьмецьце — усе тыя бедныя вантробы кватэры, якія сталі раптам непатрэбныя, бо згубілі сваё прызначэньне. Гэтае пераабуваньне па сто разоў на дзень дужа нэрвавала Сафію — яна спакойна ставілася да перакураў, але гэтая валтузьня ў перадпакоі, дзе і так было не прайсьці з-за штабеляў і штабных мапаў, відавочна тармазіла працу. Яна пайшла і набыла ім танныя тапкі, безразьмерныя — і ішла дадому, прадчуваючы, як яна будзе іх дарыць, думаючы, якая яна, па сутнасьці, усё ж малайчына. Але ні Саня, ні Веня, ні Ёлкін ня сталі выходзіць на двор у тапачках, як яна іх ні ўпрошвала. «Чаму?» — пыталася Сафія, ведаючы, што адказу яна ўсё адно не атрымае: не такія гэта былі людзі, гэтыя шабаноўцы. «Ім рэлігія не дазваляе», — казаў Даніла, пасьмейваючыся, і Саня зь Венем дзіўна на яго глядзелі, нібыта ён угадаў.

Часам Даніла і Сафія не маглі стрымацца, выпрошвалі ў рабочых іхную гарбату, хадзілі па пакоях і чыталі газэты, якія ў вялікім мностве агаліліся пад шпалерамі: у іх было напісана пра партзьезды, шабаны і алімпіяду-80, пра піянэрскія лягеры, нэграў і шчасьце — аскепкі іншага сьвету, які не пасьпеў стаць іхным. Неяк да іх завітаў участковы — пастаяў над канапай у залі, на якой спалі, абняўшыся, Саня, Веня, Сафія, Даніла і Ёлкін, і на дыбачках сышоў, вырашыўшы, што вось так, як мёртвыя, спаць могуць толькі вельмі чэсныя людзі.

27.

Маё першае школьнае каханьне звалі Наташа, гэта адно з самых папулярных нямецкіх імёнаў. А прозьвішча яе пачыналася на Ш. Яна жыла ў нейкай таямнічай пажарнай частцы па-за Шабанамі і прыяжджала ў школу на аўтобусе. Першае школьнае каханьне — рэч дастаткова добра вывучаная, і так крыўдна, што і мае пачуцьці да Наташы Ш. цалкам укладваюцца ў агульнавядомую схему. Як і большасьці ўпершыню закаханых, мне зь ёй нічога не сьвяціла — яна «хадзіла» з адным знакамітым школьным хуліганам, старэйшым за мяне на два гады. Веру, што толькі хадзіла — бо нават самыя распусныя на выгляд дзяўчаты тады гераічна захоўвалі цноту да сканчэньня школы,

пацалункі-цісканьні, лёгкі пэтынг — калі ласка, але далей ні-ні. Але мы з Наташай Ш. нават не абняліся ні разу… Назваць гэтае маё пачуцьцё плятанічным, праўда, замінаюць дзьве акалічнасьці: найперш няправільнае разуменьне слова «плятанічны». Паўсаній з «Дыялёгу» Плятона, адкуль і ўзяўся гэты панятак, сапраўды кажа пра плятанічнае каханьне як чыста духоўнае, пазбаўленае сэксуальнага юру. Ён разважае пра двух Эротаў, нябеснага, чыстага, і пошлага, плоцкага. Але ён мае на ўвазе пад плятанічным каханьнем каханьне дарослага мужчыны да юнака або хлопчыка! Гомаэратычнае пачуцьцё, якое вядзе да маральнага ўдасканаленьня абодвух партнэраў. Жанчынам тут наогул не знаходзіцца месца. А Наташа Ш. была жанчынай. Мне заўжды падабаліся жанчыны, толькі жанчыны. І сэкс зь імі. Дык які тут, халера на яго, плятанізм…

А яшчэ замінае той сарамліва замоўчаны факт, што з-за аб’ектаў «плятанічных» каханьняў праліваюцца ня толькі сьлёзы і кроў, але і іншыя вадкасьці, куды — іншае пытаньне. Верхам маёй адвагі і першым у жыцьці актам любоўнага прызнаньня стала завядзёнка сустракацць яе на прыпынку і несьці да школы яе партфэль. Варта было зрабіць гэта адзін раз, як пра нашую заганную сувязь даведаліся ўсе Шабаны. Яна была мілая і глупая, гэтая Наташа Ш. Да мяне яна ставілася, як да плюшавай цацкі, а чаго я яшчэ заслугоўваў? Галоўнай марай было даць ёй сьпісаць — гэта што тычыцца мараў, якія маглі спраўдзіцца, бо існаваў другі кшталт мараў, пра які лепш не распавядаць. Зрэшты, даць сьпісаць — мара таксама наскрозь эратычная, нават граматычна: даць камусьці зрабіць з сабой нешта, два дзеясловы побач, адзін зь іх ажно чырванее ад сваёй нахабнай, гіпэрсэксуальнай мадальнасьці, а другі замёр у чаканьні цалкам інтымнага дзеяньня, якое зробяць з табой без твайго ўдзелу — ці ж гэта не ўзбуджае? Неяк раніцай у школьнай прыбіральні да мяне падышоў той, з кім хадзіла Наташа Ш. Я мыў рукі, ён падышоў да мяне і сказаў: «Наташка — мая малая. І цябе каб я зь ёй больш ня бачыў». Яму не хацелася біцца, ён глядзеў на мяне звысака, хаця наогул ставіўся з пэўнай павагай — яму проста было непрыемна, што тоўстыя дзеўкі з маёй клясы разьнесьлі па школе чуткі пра гэтую закаханасьць і што ягоную Наташку цяпер згадваюць у сувязі ня толькі зь ім, але і са мной, салагам, васьміклясьнікам, нулём па шабаноўскай шкале. Сам ён партфэляў Наташцы Ш. не насіў (прынамсі, прылюдна), курчыў зь сябе гэткага шабаноўскага мача. Што я адказаў на гэта? Нічога. Нават мне, з запаленым ад Наташы Ш. мозгам, было ясна, што шанцаў у мяне няма, ні ў бойцы, ні з Наташай Ш., ні наогул у жыцьці. Але і прызнаваць сябе пераможаным гордасьць не дазваляла. Я нават вачэй не адвёў. Так ён і выйшаў з прыбіральні — а я працягваў насіць партфэлі і глядзець на яе на ўроках, не адводзячы вачэй, атрымліваючы заўвагі, кпіны і сьмяшкі. А потым прыйшло лета — і ўвосень Наташа Ш. не выклікала ў мяне ўжо ніякай цікавасьці, як і той герой у яе.

Ня так даўно я сустрэў хлопца, зь якім яна «хадзіла», у шабаноўскім ліфце. Ён ускочыў у кабіну, калі дзьверы ўжо зачыняліся, нічога не заставалася, апрача як парукацца. Мы ня бачыліся дваццаць гадоў. Яму карцела нешта спытаць у мяне, пакуль мы падымаліся ўгару, пагойдваючыся над Шабанамі. Недзе за сьцяной прашумеў сьмецьцеправод. «Зараз палезе з гэтымі абрыдлымі ўжо роспытамі: колькі летаў, колькі зімаў, дзе, кім, як, з кім, колькі», — падумаў я з прыкрасьцю, рыхтуючыся да непазьбежнага допыту. Ліфт спыніўся на ягоным паверсе. «Як бы ты пераклаў зь нямецкай: Der Mensch ist das Maß aller Dinge?» — спытаў ён і, не дачакаўшыся адказу, выйшаў.

28.

Яшчэ на падыходзе да Палацу мастацтваў Даніла ўвесь перамяніўся: у вачах зьявілася нейкая вельмі пошлая самаўпэўненасьць, галава круцілася ў пошуках знакаў увагі, ён раз-пораз паглядваў на Сафію — ці бачыць яна, што ён тут свой чалавек, усіх ведае і ўсе яго ведаюць і паважаюць. Яна і так усё бачыла: што на Данілу зьвярнулі ўвагу хіба двое-трое чалавек, з выгляду — такія самыя няўдахі, якія прышчамі ішлі ад прагі прызнаньня, ды парачка непрыгожых дзявуляў, тыповых студэнтак нікому не патрэбных факультэтаў. Няўдахі наперабой запрашалі Сафію паглядзець на іхныя дурацкія акты, але Даніла толькі фанабэрыста ўсьміхаўся, ён ганарыўся Сафіяй, гэта было адразу відаць. Але народу было шмат, Сафія, бадай, ніколі яшчэ не наведвала такіх масавых мерапрыемстваў. Няўжо яны ўсе прыйшлі паглядзець, як будуць ламаць рэчы? Зрэшты, з выгляду гэта былі пераважна людзі, якім усё адно на што глядзець, дай толькі патусавацца.

Лядоўня Старцава, папярэдне прывезеная ў Палац мастацтваў на таксі (грошы! грошы!), стаяла ў самым куце вялікай, гулкай залі, яе ўсе блыталі з сапраўднай лядоўняй, зазіралі ў пошуках мінэралкі ці марозіва. Сафія таксама зазірнула ў сярэдзіну і высьветліла нарэшце, у чым быў фокус Данілы і чым ён займаўся зь беднай лядоўняй увесь гэты час. Адкрыцьцё Сафію дужа расчаравала — Даніла выдастаў зь лядоўні ўсе вантробы, яна была пустая. Пустую яе ня так ужо й цяжка пасячы на кавалкі, вырашыла Сафія, для якой будучая дзея заставалася, нягледзячы на ўсе тлумачэньні, перадусім спаборніцтвам у трапнасьці і моцы. Каля лядоўні, замерлай у чаканьні экзэкуцыі, пахаджаў п’яны, але чыста вымыты Старцаў, у вэльвэтавым пінжаку і гальштуку, і тлумачыў рэдкім гледачам, што лядоўня, уласна кажучы, ягоная і ён ахвяруе ёй дзеля мастацтва.

Выступу Данілы Сафія так і ня ўбачыла. Заглядзелася ў натоўпе на двухмэтровага бляндына, сапраўднага арыйца, які зьбіраўся зруйнаваць дашчэнту невядома як зацягнуты на другі паверх палацу мікрааўтобус. Бляндын разьдзеўся да вузкіх, амаль непрыкметных плавак і доўга нашмароўваў загарэлае цела алеем. Вакол яго сабралася, здаецца, уся заля, і ён не сьпяшаўся. Калі бляндын пачаў біць у мікрааўтобусе вокны, яна войкнула, бляндын спыніўся, азірнуўся на яе і ўсьміхнуўся так, што Сафія пачырванела. Здавалася, бляндын мусіць нішчыць няшчасны мікрааўтобус да вечара — але ён даў рады за дзесяць хвілін, пакінуўшы ад машыны маляўнічы шкілет. Сафія паступова пачынала разумець сэнс гэтага дзіўнага мастацтва — важна ня тое, штó бураць, як і навошта, важна — хто гэта робіць. Прыгожы чалавек усяму вакол надае трохі больш прыгажосьці, чым яно, гэтае ўсё, заслугоўвае. «Ты, відаць, упершыню тут», — успацелы бляндын падышоў да Сафіі так блізка, што яна адчула, як ён пахне, і ў яе закружылася галава. «Чорны катарсіс…» — прамармытала яна, прыгадаўшы, што ёй некалі спрабаваў патлумачыць Даніла, бляндын толькі пагардліва засьмяяўся: «Хадзем чагосьці вып’ем, праз дарогу ёсьць нейкая ташнілаўка…» У яе адразу ж засмактала ў жываце, абудзілася даўно забытае адчуваньне змоўніцтва, яна ведала, што калі адыдзе ад яго хаця б на крок, то магія зьнікне і больш ёй не захочацца рабіць ніякіх глупстваў, а зрабіць глупства ёй вой як хацелася. І таму яна павяла яго за сабой, у Данілы заставалася яе сумачка, і бляндын ішоў, і ўсе глядзелі яму ўсьлед, а некаторыя цётачкі, магістры нікому не патрэбных навук, нават пляскалі за сьпінай. Даніла… Яна зірнула на гадзіньнік, ён ужо мусіў скончыць, яна ўсё прапусьціла. Хай сабе, вырашыла Сафія, пры чым тут Данілы і нейкія лядоўні, толькі сумачку вазьму і нічога ня буду слухаць. Урэшце, гэта ягоная праца. Чаму яна мусіць глядзець, як ён працуе. Заставалася толькі парадавацца, што ў яго зьявяцца грошы, колькі там яму абяцалі? — а гэтая гнюсная лядоўня нарэшце зьнікне. Яна прабіралася праз натоўп, баючыся толькі аднаго — што бляндын адстане, што яго перахопяць па дарозе канкурэнты, сябры, каханкі ці якія-небудзь журналісты — ёсьць жа тут журналісты, яна сама бачыла здымачную групу тэлеканалу «Ляд». Таму яна дала яму ўзяць сябе за руку. Яны перасеклі так усю запоўненую крыклівымі малалеткамі і расфарбаванымі цётачкамі залю, паўсюль нешта нішчылі: мікрахвалевыя печкі, ровары, ванны, кававаркі, матацыклы, кампутары, Даніла казаў, што яго ўсе пераймаюць, што гэта ён быў першапраходнікам, але Сафія бачыла, што кожны ўдзельнік гэтага шабашу насамрэч капіяваў заходніх гасьцей — бо да іх, гэтых хударлявых замежнікаў, якія пілі адну ваду і смаркаліся ў вуха суседу, былі зьвернутыя позіркі ўсіх без выключэньня айчынных удзельнікаў фэстывалю: вазьміце нас, прызнайце нас, дайце нам грошы і стыпэндыі, мы ж у вас вучымся і мы такія бедныя, бедныя, бедныя, нам няма за што ламаць і бурыць паводле вашых цудоўных мэтодык! Замежныя госьці — нейкія ангельцы, немцы, два палякі і адзін вельмі тоўсты японец — меліся выступаць увечары. Даніла ўзяў з Сафіі абяцаньне абавязкова схадзіць зь ім на японца і немцаў, японец, паводле Данілы, файна бурыў сэкс-робатаў, ён прывёз з сабой цэлы бардэль, а немцы зьбіраліся расправіцца зь невялікім перасоўным макдональдсам — але Сафія нічога яшчэ ня вырашыла.

У Данілавым куце было нечакана шмат публікі. Яна стаяла паўколам і рагатала. Лядоўня была цэлая, адно што ляжала на баку з адчыненымі дзьверцамі, на ўнутранай паверхні якіх цямнеў неглыбокі шнар. Старцаў сядзеў на Данілу і душыў яго гальштукам.

«Сука! — крычаў Старцаў, — Во сука, а? Такую рэч ламаць надумаў! Падлюга! Заб’ю гада!»

Даніла хрыпеў, але ўтрымліваў абедзьвюма рукамі гальштук на бясьпечнай адлегласьці ад шыі. Старцаў адразу ўбачыў Сафію і пачаў наракаць яшчэ гучней, аслабіўшы, што праўда, хватку:

«Казаў — размалюю, казаў — іскуства! Вот блядзь! Ведаў бы, штó за іскуства, дык хера б я яму аддаў! Такую рэч загубіў! Грошы! Ты мне яшчэ вінен будзеш, сучонак!»

Ён пагрозьліва пацягнуўся да Сафіі:

«А ты? Усе вы тут, блядзь, імбецылы недарэзаныя! Вас бы ў лягер!»

Тут ён убачыў бляндына, якога Сафія трымала за руку, і прыціх, не адпускаючы Данілу. Народ вакол іржаў маладым мастацтвазнаўчым сьмехам. Каля лядоўні нецярпліва пахаджаў нейкі ангелец, ці амэрыканец, ці індыец — яму абяцалі гэтае месца для рэпэтыцыі і мэдытацыі, і час ужо падыходзіў, а дзіўны беларашн пэрформанс ніяк не канчаўся. Ён ведаў, як хутка дадушыць ахвяру адным рухам, і яму карцела патлумачыць джэнтльмэну ў вэльвэтавым пінжаку, што пэрформанс ужо ня модны, і падказаць, як скончыць гэтую празьмерна зацягнутую дзею і прыкончыць маладога, але замежнік не гаварыў па-расейску, ведаў толькі «спасыбо», а гэтага было відавочна недастаткова.

29.

Часам я спрабую знайсьці іх у сеціве, пэрсанажаў майго шабаноўскага дзяцінства. Мне цікава, што зрабіў зь імі час. У якой форме гвалціў, якія іголкі засоўваў пад пазногці, якія паперы прымушаў падпісаць. Зазіраю ў разьвешаныя там і сям сацыяльныя сеткі, правяраю сіло пашукавіка. Іх няма. Нікога, ніводнай жывой душы. Быццам яны ўсе засталіся там, у васьмідзясятых, адзін я пастарэў і правёў сабе інтэрнэт.

Напэўна, яны проста не адчуваюць такой патрэбы. Магчыма, яны ўсе дагэтуль жывуць даволі кампактна ў межах свайго арэалу і неахвотна заводзяць кантакты па-за Шабанамі. Аўтаз і Чыжоўка яшчэ нікога не даводзілі да дабра, яны гэта добра памятаюць: што ўжо казаць пра цэнтар, пра Эўропу, пра Амэрыку. Яны ня любяць марнаваць грошы, а чым яшчэ ёсьць інтэрнэт, як не марнаваньнем сваіх кроўных і крэўных. Відаць, у кожнага зь іх ёсьць паштовая скрыня на якімсьці маскальскім яндэксе: сал-сабака-яндэкс-ру, бэн-сабака-яндэкс-ру… Не, трохі інакш: бэн-1975-сабака-яндэкс-ру, чамусьці яны любяць падаваць там год свайго нараджэньня. Скрыня, на якую ніхто ня піша. Дый каму пісаць — усе пад бокам, толькі вызірні з акна. Менш за ўсё ім хочацца, каб пра іх прыгадалі. Яны жывуць у Шабанах, а Шабанам рэкляма не патрэбная. Ні лішняя, ніякая. Можа, менавіта таму ў 2011-м яны яшчэ стаялі.

Як і ўсе найноўшыя вынаходніцтвы, кампутарызацыя прыйшла ў Шабаны са спазьненьнем. Інфарматыкі ў школе не было — то бок яна, вядома, была пасьпешліва ўведзеная ў праграму 11-й клясы, але кампутары ў школе так і не зьявіліся. Тым ня менш па інфарматыцы ў маім дзёньніку стаіць пяць, гэта адзнака за год. Такая самая адзнака стаіць ва ўсіх, хто сканчаў школу ў тым годзе. Не пакідаць жа пустую графу. Урокі адбываліся так: на інфарматыку мы мусілі пешшу ісьці ў другую, нядаўна пабудаваную шабаноўскую школу. Туды акурат завезьлі партыю новенькіх карветаў, гэтых трабантаў савецкай кампутарнай эпохі. Тую школу наогул намагаліся зрабіць узорнай шабаноўскай школай, на яе вучнях выпраўлялі ўсе памылкі, якія былі дапушчаныя з намі, а на нас, на нашае шчасьце, махнулі рукой: якая інфарматыка, апошні званок на носе. Дарога займала хвілін дваццаць; да той, другой школы, дзе нас ніхто асабліва не чакаў, даходзілі нямногія, сем зь дзесяці ішлі ў краму па піражкі ці дамоў глядзець мішак гамі. Усё адно нам амаль не заставалася часу на заняткі. Самыя ўвішныя з нас, хто ўсё ж дайшоў, пасьпявалі згуляць пару разоў у тэтрыс. Ніхто не сачыў, што мы там робім. Настаўнік інфарматыкі сам бачыў кампутар упершыню, чаму ён мог навучыць. Інцярнэту тады яшчэ не было і ніхто ня зьвязваў кампутар з парнухай — інакш бы тэтрыс наўрад ці нас зацікавіў. Дый настаўніка таксама.

Мой малодшы брат — таленавіты праграміст, пасьпяховы і разумны чалавек. Калі ў нас нешта з кампутарам і нават мая жонка, якую слухаюцца ўсе рэчы на сьвеце, ня можа даць кампутару рады, я тэлефаную яму, і ён заўжды знаходзіць выйсьце. Бацькі своечасова зарыентаваліся ў тым, у які бок хіліцца сьвет, і набылі яму першы кампутар, калі брат быў яшчэ клясе так у сёмай. А для мяне кампутар дагэтуль застаецца пякельнай машынкай, якая працуе дзякуючы сінім чалавечкам, што жывуць у яе загадкавых вантробах. Я не магу паверыць у тое, што ўсе гэтыя прынцыпы дзеяньня кампутара, выкладзеныя ў папулярнай форме на розных сайтах для чайнікаў — праўда. Па-мойму, дык поўная брахня. Такога ня можа быць. Кампутар ня можа быць мэханізмам, гэта містычная рэч, што існуе па волі нейкіх духаў — даволі капрызьлівых. Мяркую, мае былыя камілітоны зразумелі гэта значна раней за мяне і проста ня лезуць туды, дзе шабанам няма чаго рабіць. Ці дагэтуль гуляюць у тэтрыс з базай вэлкомаўскіх нумароў — народная любоў да яе неабдымная і невытлумачальная, як сапраўдная вера ў бога.

30.

Тое, што адрамантаваную кватэру давядзецца прадаць, стала ясна яшчэ да таго, як у іх зьявіліся новыя ванна і ўнітаз. Неяк уначы Сафія пабудзіла Данілу і сказала, гледзячы яму проста ў вочы: «Я прадам яе, чуеш, прадам!» — і Даніла хацеў быў запратэставаць, замахаць рукамі, пераканаць, але азірнуўся вакол: усё, ад новых сьмярдзючых плінтусаў да пустых проймаў дзьвярэй, крычала пра тое, што жыць тут далей яны ня змогуць, пра тое, што ад кватэры трэба пазбаўляцца як мага хутчэй, калі яе жыхары жадаюць захаваць яснасьць розуму. Яны так сьпяшаліся з рамонтам, нібы хавалі сьляды зьдзейсьненага імі злачынства. На месцы паліцыі, думала Сафія, яна б абавязкова пацікавілася прычынамі такога імпэту. Гэта навяло б яе на не абыякія падозраньні. Але месяц таму паліцыя канчаткова замаўчала. Калі нехта і прабіваў Сіманенку па базах і стагах, то ў гэтага гарпуншчыка відавочна быў адпачынак. А Сафія проста не хацела жыць у музэі зьніклага мужа, вось і ўсё. Цікава, ці выглядацьме гэта праўдападобна для паліцэйскіх? Адрамантаваць кватэру і зьмяніць яе выгляд да непазнавальнасьці — што ж гэта яшчэ, як не прызнаньне Сіманенкавай гібелі? У новым жыцьці Сіманенку ня будзе месца. Любая спроба пасунуцца і пакінуць Сіманенку на ўсялякі выпадак квадратныя мэтры ў памяці і душы (раптам знойдзецца!) будзе значыць толькі адно — ён перастаў быць жывым і стаў усяго толькі мажлівасьцю. Яна не пакіне ў гэтым жытле ніякіх сьлядоў, усё зарэтушуе, усё замажа, выганіць адсюль усе пахі, усё пераробіць так, што ніхто не пазнае.

«Я прадам яе», — сказала яна, і выразна бачыла, як начныя гномы, Саня і Веня, ухвальна паківалі галовамі, пачула, як крэкнуў Ёлкін. За такую кватэру — адрамантаваную, з новымі трубамі, з бліскучай сантэхнікай і шклопакетамі, недалёка ад мэтро — можна ўзяць шмат. А яшчэ месца на стаянцы. З таго часу, як яны тут, ад Сіманенкі засталася толькі яго мажлівасьць. Калі яна зьедзе, не застанецца і яе.

«Калі Сіманенка знойдзецца, ты вернешся за мяжу?» — спытала яна Данілу раніцай.

«Я вярнуся, але толькі з табой», — прабурчэў ён, адварочваючыся.

«Ай, што ты чаўпеш, — Сафія нават крыху раззлавалася. — Я нікуды не паеду. Горад не настолькі малы. Можна зьехаць на край сьвету, не пакідаючы свайго гораду».

«Напэўна, ты маеш рацыю. Але ці магчыма гэта наогул — кудысьці вярнуцца?»

«Вядома ж, так. Нічога не бывае назаўсёды».

«Аднак жа пакуль цябе недзе няма, там усё зьмяняецца, бо ўсё заўсёды зьмяняецца, нават калі здаецца, што гэта ня так і жыцьцё замерла на месцы. Калі ты пакідаеш нейкае месца і потым вяртаешся туды — хіба ты вярнуўся туды ж, дзе быў?»

«А хіба не?»

«Але ўсё стала старэйшае — на год, на дзень, на хвіліну… І ты прапусьціў гэтае ператварэньне. Не перажыў гэты момант разам зь месцам, куды вяртаешся. Таму ты кожны раз прыяжджаеш у новае месца, нават калі там нарадзіўся. І мусіш наноў асвойвацца, прыстасоўвацца, прыладжваць сябе ў прасторы, вучыцца наноў пасьпяваць за мясцовым часам».

«Ці пераймаць яго».

«Так. І прасіць, прыніжана прасіць, каб цябе прынялі. Бо для насельнікаў таго месца, куды ты вяртаешся, ты застаўся такі, які быў раней — а цябе новага там прыняць не гатовы. Таму вяртаньня няма, не існуе, вярнуцца нікуды не магчыма — можна толькі пераяжджаць зь месца на месца. Няхай месцаў усяго толькі два».

«Але я ведаю месца, куды можна вярнуцца. Бо яно не зьмяняецца. На сьвеце ёсьць толькі адно месца, якое не зьмяняецца. Гэта месца, дзе ты згубіў цацачнага індзейца. Пакуль індзеец ляжыць у сваім сховішчы і ніхто ня здольны адшукаць яго, нічога ня зьменіцца. Займеньнікі зьявяцца, а дзеясловы не. І ніхто не састарыцца ні на сэкунду».

«Ты шкадуеш, што яго страціла?»

«Каго? Таго бляндына? Калі я ўгаварыла Старцава супакоіцца, ён ужо пайшоў. Колькі іх яшчэ будзе…»

«Ты верыш, што Сіманенка вернецца?»

«Вядома, веру. Але ж пытаньне трэба фармуляваць ня так…»

«Добра. Ты хочаш, каб…»

«Ціха. Веня ідзе. Добрай раніцы, Веня! Згатаваць табе кавы?»

Калі плястычная апэрацыя была ўжо скончаная, але кватэра яшчэ ляжала ў бінтах і бантах, яны праз Марыю Генадзеўну адшукалі добрага агента. Агента звалі Каця, яна была маладая і энэргічная, сфатаграфавала спальню з нагой Ёлкіна ў правым куце, сонна-сонечную залю, кухню з рэшткамі Данілавага сьняданку, ванны пакой з новым душам, падобным на машыну часу, высокі ружовы ўнітаз, на які было страшна прысесьці, бо гэта непазьбежна выглядала б апаганьваньнем сьвяточнага торта. «Ой, а хто гэта?» — спытала Каця, убачыўшы пакрытага тынкам Гайдэгера. «А вы як думаеце, Кацюша?» — «Таранціна?» — «Ну а хто ж яшчэ?» — умяшаўся Даніла, якому ніяк не надакучвала гэтая тупая гульня.

Ужо праз тры дні Каця прыйшла зь нейкім іншым агентам, таксама Кацяй, яны сядзелі на стале, паказваючы Саню пругкія лыткі, шмат курылі і гаварылі па мабільных. Саня накладваў апошнія штрыхі — калі гэта ўсё і можна было параўнаць з апэрацыяй па зьмене полу, то кватэра з разведзенага, ня першай сьвежасьці, але ахайнага мужчыны ператварылася ў шчакастую грудастую дамачку гадоў дваццаці пяці на высокіх абцасах, прадаўца біядабавак, кавадрабілак і бабадаілак, і цяпер Саня рабіў ёй эпіляцыю. Веня і Ёлкін хадзілі па кватэры і мацалі яе, ціскалі, зазіралі ў кожную шчыліну, нібы правяралі гатовасьць перад палётам. «Я, здаецца, знайшла», — сказала Каця Сафіі, кладучы ў сумачку чарговую Данілаву запальнічку.

Назаўтра Саня, Веня і Ёлкін прыйшлі па канчатковы разьлік, прыехалі і Лявон Уладзіміравіч з Марыяй Генадзеўнай, якая сказала, што ўсё ня так і трэба перарабляць наноў, але грошай ужо няма і нармальных рабочых таксама ў горадзе не засталося. Яны выпілі разам бутэльку шампанскага, і Лявон Уладзіміравіч пачаў расказваць Ёлкіну, якую небясьпеку тоіць у сабе пракладка новай лініі мэтро. Саня і Веня шчоўкалі лямпамі. Тут пазваніла Каця і спытала, ці можа зараз жа заехаць з пакупніком. Сафія, якой вельмі хацелася ўсё як мага хутчэй скончыць, пагадзілася — і ўжо праз дваццаць хвілін у кватэру зайшоў шыракаплечы мужчына з тварам кінаактора, які ўсьміхаўся так шырока, што Марыя Генадзеўна запатрабавала ў яго пашпарт.

«Расьціслаў», — пакупнік парукаўся з кожным, а Сафіі пацалаваў руку. Ён хацеў прыкласьціся і да пальцаў Марыі Генадзеўны, але тая была занятая ягоным пашпартам і таму толькі змрочна кіўнула.

«Расьціслаў», — пакупнік, усё так жа ўсьміхаючыся, павярнуўся да рабочых.

Тыя адступілі да сьцяны.

«Рош?» — сказаў Веня, гледзячы на Расьціслава спадылба і прыклаўшы руку да сэрца, дзе ляжаў заробак.

«Сал? Бэн? Ён?»

«Рош…»

Саня, Веня і Ёлкін па адным выйшлі з кватэры, Сафія кожнаму ўручыла на разьвітаньне падарунак: Саню шалік, Веню — пачак цыгараў, а Ёлкіну — бутэльку віскі. Яны ўсё аглядваліся, але Даніла нецярпліва абняў кожнага і зачыніў за імі нарэшце дзьверы. Расьціслаў, за якім, як цень, рухалася неўтаймоўная Каця, абышоў усю кватэру, агледзеў балькон, пасядзеў на торце ўнітаза, пагуляўся з вокнамі, патупаў па новай кафлі, задуменна калупнуў пазногцем тынк і сказаў, што кватэра яму падабаецца.

«Не для сябе бяру, для сваёй маленькай сяброўкі», — патлумачыў ён, пяшчотна зірнуўшы на Кацю, і тая ўся засьвяцілася.

За кватэру Сафіі Расьціслаў прапаноўваў трохпакаёўку ў Шабанах, салідную даплату ды яшчэ гараж. Сафія паламалася для прыліку, і толькі калі Марыя Генадзеўна ня вытрымала:

«Бяры што даюць, заўтра і гэтага ня будзе!»

толькі тады Сафія згадзілася, а Каця ўжо трашчала пра тое, што і дзе яна паставіць.

*** Новая кватэра была ўдвая большая за старую, і адзін толькі гэты факт ужо рабіў Сафію шчасьлівай. Першы час яна трохі палохалася, калі яе цела спакойна праходзіла паўз усе куты і проймы, больш не было ад чаго ўхіляцца — кватэра была шырокая, прасторная, а сьцены такія тоўстыя, што можна было самой вырашаць, якія гукі яны будуць прапускаць, а якія не. Але больш за ўсё Сафію ўразіў балькон — зашклёны, убраны ў дрэва і кафлю, на такім можна было жыць нават узімку. Сёмы паверх, на якім яны з Данілам пасяліліся, дазваляў бачыць нават калгасныя палі на даляглядзе, і Сафію неяк вельмі цешыла, што яна будзе бачыць, як сьпее жыта, як працуюць камбайны, як поле зьмяняе колер. Адчуваньне, што яна ў порце, на бальконе рабілася яшчэ мацнейшае — дом мог у любое імгненьне паплыць наперад, і Сафія старалася трымацца за падваконьне, калі глядзела ўніз, на тых, хто махаў ёй хусткамі і падкідваў угару шапкі.

Трохі палохаў брудны, расьпісаны шабаноўскімі рунамі ліфт, які смуродам нагадваў прыбіральню і ў які яна заходзіла, быццам у адзіночную камэру, але з гэтым трэба было проста звыкнуцца. Паўхвіліннае зьняволеньне ў гэтай змрочнай кабінцы некалькі разоў на дзень было не такім ужо й бессэнсоўным, як пазьней вырашыла Сафія — яно давала магчымасьць не забывацца, не расслабляцца: бо як радасна было выходзіць зь яе кожны раз, якое пачуцьцё ачышчэньня ўзьнікала ў Сафіі, як хацелася жыць далей, дыхаць паветрам пад’езду, адмыкаць дзьверы новай кватэры і паціху вывозіць зь яе на ліфце ўвесь той нябачны друз адчужанасьці, які ўсё яшчэ заставаўся ў паветры новага жытла. Галоўным падчас паездкі ў ліфце было не скакаць, не разгойдваць кабіну, ехаць моўчкі, зьлівацца зь ліфтам у адно цэлае, якое, нібы корак, імкнецца ўверх, каб выскачыць у дзень, у новае жыцьцё. Сафія адчувала, як у ліфце яе арганізм запавольвае ўсе свае таямнічыя працэсы, даючы ёй магчымасьць прыслухацца да сябе, каб потым, абноўленай і сьвежай, прымаць розныя важныя рашэньні. Паўхвіліны мэдытацыі некалькі разоў на дзень — гэта была адмысловая шабаноўская мэтодыка, выпрабаваная стагодзьдзямі. У ліфце Сафія пераймала час — і гэта добра на ёй адбівалася.

Як высьветлілася, з Саням, Веням і Ёлкіным яны разьвіталіся не назаўжды — давялося тэлефанаваць ім, каб яны дапамаглі пры пераезьдзе. З кожным паднятым пакетам, з кожнай адпраўленай наверх скрыняй, з кожнай валізай і кожным скруткам Сафія адчувала, як яна набліжаецца да канца нейкай дзіўнай гісторыі, якая зь ёй адбылася. Гэтая гісторыя пачалася даўно… Калі яна аднойчы апоўдні ў нядзелю гатавала рыбу. Няўжо і праўда існавала нейкае акно, да якога патрабаваўся асаблівы падыход? Дзе цяпер гэтае акно, на якім сьметніку, на якім лецішчы? Што празь яго відаць цяпер: дзьмухаўцы, дзядоўнік, засохлую грушку, гасьцінец са сьлядамі асфальту, заблукалы трактар? Ці ў тым акне асінае гняздо і, прадраўшыся скрозь слой лаку і фарбы, у ім ужо жывуць жучкі-чарвячкі? Даніла мыецца ў душы, нешта занадта доўга мыецца, мыецца і сьпявае, няхай сьпявае, сал, бэн, рош, ён быў зь ёй увесь гэты час, час быў зь імі ўвесь гэты ё… Тут можна жыць. Тут трэба жыць.

Сафія хутка завяла знаёмства з суседкай — на новым месцы ёй нічога не замінала сыходзіцца зь людзьмі, бо ў яе не было нічога, на што людзі маглі б паквапіцца. Была яшчэ жанчына з дому насупраць — тая часта сядзела на бальконе і піла там гарбату ці каву, а часам разьвешвала бялізну. Тая жанчына таксама заўважыла Сафію, з часам яны пачалі абменьвацца нейкімі амаль нябачнымі знакамі, паўкіўкамі, узмахамі веек, усьмешкамі — і тым ня менш Сафія кожны раз дакладна ведала, бачачы тую жанчыну, павіталіся яны ўжо сёньня ці не. Можа, думала Сафія, гэта якраз тая самая блядзіна, пра якую ёй калісьці казалі, можа, гэта яна, шабаноўская лярэляй, завабіла да сябе яе беднага мужа. Можа, Сафія неяк у чарзе па мяса каля перасоўнай крамкі ўбачыць яго, Сі. Ма. Нен. Ку. Якое дурное прозьвішча. Што ён зробіць тады? Як будзе паводзіцца? Пабяжыць да блядзіны хавацца? Загаворыць з Сафіяй і паспрабуе ўсё патлумачыць? Можа, ён ужо заўважыў Сафію, зразумеў, што гульня прайграная і кола сьціскаецца — і таму не выходзіць на балькон? Сафія сама ня ведала чаму, але такія думкі не выклікалі ў ёй нічога, апрача стомы.

Яна думала пайсьці ў нейкую з шабаноўскіх школаў выкладаць мову — ёй здавалася, што гэта даволі проста зь яе адукацыяй і яе досьведам: вычляняць сал і бэн, рош і ён з грувасткіх і бязглуздых словаў, якім яе навучыў Сіманенка. А пакуль што яна кожны дзень хадзіла на міні-рынак, таўклася там, нічога не купляючы, слухаючы, пра што гавораць у чэргах. Шабаноўцы, як вызначыла Сафія, дзяліліся на два лягеры: адны лічылі, што мэтро, якое мусілі працягнуць сюды, выбухне, а другія — што яго заліе вадой. Чаму так павінна было здарыцца, Сафія не разумела.

Аднойчы яна вырашыла падняцца на дах, пешшу дайшла да дзявятага паверху, праверыла, ці ня бачаць яе, і палезла па гулкай жалезнай лесьвіцы да ліфтавой. Дзьверы на дах былі намертва завараныя, яна пастаяла, чытаючы надпісы: у асноўным непрыстойныя, з трох літар: сал, бэн, ён, але вось: Сіманека — підарас, выпаліў нехта на тынку, і Сафія засьмяялася, убачыўшы гэта. Там былі яшчэ адны дзьверы, у гэтым пэнтхаўсе, у куце якога ляжала кучка засохлага дзярма: яны вялі ў ліфтавую — Сафія са зьдзіўленьнем убачыла, што яны не замкнутыя, увайшла… Убачыла магутную жалезную руку, якая тым ня менш дужа нагадвала чалавечую, рука намотвала на сябе сталёвыя тросы — ці то падымала якар, ці то разрывала ланцугі, а можа, проста трэніравалася, рыхтуючыся да бойкі. Яна ўжо зьбіралася сыходзіць, калі ўбачыла ў глыбіні ліфтавой яшчэ адны дзьверы — падышла, штурхнула, дзьверы з рыпам прачыніліся, напалову, Сафія зазірнула… Шмат яна ня ўбачыла: цьмяны калідор, сьпіна старой жанчыны ў белым халаце, мяцёлка, вядро з анучай, у канцы кароткага калідору былі відаць столікі, плястыкавыя крэслы, нечыя ногі, локці, адтуль чулася музыка, такая папулярная, што Сафія не магла прыгадаць, хто выканаўца. Пахла прыбіральняй, халоднай піцай, неўскай пенай… Мільганула афіцыянтка, крутануўся ў палосцы сьвятла яе азадак — і зьнік. З калідору пацягнула цыгарэтным дымам, Сафія пасунулася была наперад, за дзьверы, каб лепш разгледзець, што там адбываецца, але дзьверы зарыпелі, старая жанчына абярнулася, толькі па нагах і лакцях было відаць, як нехта падняўся з-за свайго століка, Сафія ўбачыла, як гэты нехта заходзіць у калідор, хістаючыся, шумна жуючы, яго крокі рабіліся ўсё бліжэйшыя — і яна з бразгатам зачыніла дзьверы, так што шчоўкнуў замок. Потым стрымгалоў спусьцілася па лесьвіцы на дзявяты паверх, да ягоных сьвятла і беласьці, да ягонага рокату і блёкату. Была раніца, яе ніхто ня бачыў, дом быў пусты.

31.

Да адкрыцьця станцый мэтро Аўтазаводзкая і Магілёўская трансатлянтычнымі перавозкамі займаўся дзевяноста восьмы аўтобус. Раз на паўгадзіны ён выяжджаў з Шабаноў і ехаў ажно да праспэкту Жукава, прыпынку загадкавага ва ўсіх сэнсах, ніхто ня ведаў, дзе гэта і навошта дзевяноста восьмаму забірацца ажно на той праспэкт, калі там няма нічога ні цікавага, ні карыснага. Дзевяноста восьмы быў ня проста аўтобус, гэта быў экспрэс: два талёнчыкі патрабаваў ён ад падарожнага чалавека, і чалавек паважаў гэты маршрут. Першы прыпынак ён рабіў, калі не памыляюся, на Аўтазаводзкай, потым каля ўнівэрмагу «Беларусь», а потым без прыпынкаў гнаў да плошчы Незалежнасьці. Дарога займала паўгадзіны. Потым дзевяноста восьмы ехаў кудысьці яшчэ, але на аэрапорце Менск-1 нашая геаграфія сканчалася, пачыналіся халодныя мітычныя землі, дзе жылі адны монстры, асілкі, русалкі і зьвералюдзі. Туды ехалі толькі вар’яты. «98, Шабаны-Ебеня» — казалі мы, забываючы, што найяскравейшым прыкладам сталічных Ебянёў быў наш уласны цудоўны раён.

На Ікарусе мы ўсе прыехалі ў дарослае жыцьцё, усе, хто нарадзіўся ў сямідзясятых. Дакладней, на Ікарусе-260 і Ікарусе-280. Менавіта гэтыя мадэлі цягаліся па Менску — ад Шабаноў да Шабаноў, па імпэрыі — ад Кушкі да Мурманску, ад Сахаліну да Берасьця, яны былі такія звыклыя, што пры слове аўтобус ты ўяўляў сабе менавіта Ікарус — жоўты, з прастакутнай, пляскатай пысаю, зь ягоным ляскатам і карычневымі, пагрызенымі кімсьці скуранымі сядзеньнямі, скура ўзімку дубела і працінала наскрозь, ад яе ішоў такі люты холад, што ты баяўся адмарозіць сабе яйцы. З Ікарусам мы разьвіталіся нядаўна, фактычна, мы пражылі ў ім ня толькі дзяцінства, але і ўсе дзевяностыя: пасьля таго, як імпэрыя ляснула, маладыя незалежныя дзяржавы панакуплялі па ўсёй Усходняй Эўропе дзясяткі тысяч сьпісаных Ікарусаў — і доўга яшчэ па Менску езьдзілі аўтобусы зь нямецкімі надпісамі ў салёне: «Hammer», «Ausgang», «Nicht anlehnen». Ікарус любілі, ён не сьмярдзеў і даваў магчымасць дыхаць — у адрозьненьне ад тоўстай цяплушкі-газэнвагена львоўскай вытворчасьці. Дарэчы, правільна называць гэтую зьвяругу «Ікаруш», так кажуць мадзяры. Гэта ў Вугоршчыне, у Будапэшце, напрыканцы ХІХ стагодзьдзя Ікарушы пачалі сваё пераможнае шэсьце па плянэце. Заснаваў аўтобусную фірму Імрэ Уры, але назву «Ікаруш» яна атрымала толькі ў 30-х гадох, калі «Браты Уры» аб’ядналіся зь іншай канторай. Уры — гэтае прозьвішча немагчыма не згадаць тут яшчэ раз: менавіта Уры звалі аднаго з галоўных герояў «Прыгодаў Электроніка», папулярнага баевіка з нашага дзяцінства. Гісторыю піша мова… Той Уры быў агент заходніх мафіёзі, якога выправілі ў СССР зь місіяй выкрасьці робата Электроніка. Але Уры пранікся камуністычным духам настолькі, што сам стаў ледзьве не камсамольцам.

У часы другой сусьветнай «Ікаруш» займаўся рамонтам аўтамабільнай тэхнікі для вэрмахту, а пасьля паразы нацызму і фашызму фірму нацыяналізавалі. Росквіт яе прыпаў на 1970—80 гады. Новы завод у Сэкешфэхервары выдаваў па 15 тысяч аўтобусаў за год, у 1984-ы быў пік савецкага імпарту, Ікарушы зьявіліся ў кожным савецкім горадзе. У 2003-м завод быў зачынены, потым зноў адчынены, ён даўно ў прыватным валоданьні, цяпер Ікарушы зноў выпускаюцца — але невялікімі партыямі, пад замову, іншыя, непазнавальныя, такія і Ікарушамі назваць нельга. Сапраўдныя Ікарушы засталіся там, на сьцюдзёным шабаноўскім прыпынку.

Дзевяноста восьмы ратаваў ад бясконцых перасадак тых, хто хацеў дабрацца ў цэнтар, а ў пачатку дзевяностых у іхным ліку аказаўся і я. Лекцыі пачыналіся а восьмай пятнаццаць, а сёмай трыццаць я стаяў у натоўпе каля дыспэтчарскай станцыі «Шабаны», людзей зьбіралася каля сотні, кожны хацеў ехаць менавіта дзевяноста восьмым. Кожную раніцу я стаяў і лаяў у думках апошнімі словамі чалавечы статак: абсалютная большасьць зь іх магла даехаць да сваіх заводаў і вучэльняў і на іншых аўтобусах, іхнае жыцьцё сканчалася на аўтазе, але яны ўпарта штурмавалі мой аўтобус, і я быў бясьсільны перад іх напорам. Было цёмна, зімна, марозна, нудна. Перамагаючы агіду, я выкідваў смачную ранішнюю цыгарэту і ўлазіў у самую гушчу натоўпу, бо інакш рызыкаваў застацца на прыпынку. Далей заставалася заплюшчыць вочы і думаць пра штосьці сваё: пра кнігі, вечаровую рэпэтыцыю ці новы верш. Натоўп, крэкчучы і мацюгаючыся, заносіў мяне ў аўтобус і прыціскаў да акна. Шэрае сьвятло не адразу разганяла цемень. Трохі пазьней я прачытаў у «НН» тэкст, адзін сказ зь якога падаўся мне геніяльным, я нават падумаў, што чалавек, які пісаў гэта, езьдзіць са мной у маім дзевяноста восьмым. Той аўтар параўнаў узьнятыя рукі людзей, якія ўхапіліся за поручні, з калектыўным фашыстоўскім прывітаньнем. З самых першых сваіх паездак на лекцыі ў цэнтар гораду я адчуваў нешта да болю падобнае. Штораніцы, разглядваючы прымружанымі вачыма астатніх пасажыраў і іхныя ўскінутыя ў адным парываньні да поручняў рукі, я думаў пра тое, што яны выглядаюць, як нацы, якія салютуюць правадыру, які, амаль нябачны з-за шэрані на вокнах, стаіць недзе на вуліцы і сочыць сталёвым позіркам за чарадой аўтобусаў, праводзіць іх на вялікія зьдзяйсьненьні, на вайну. Я дыхаў на шкло, з-пад шэрані праступалі чорныя Шабаны, злыя постаці ў доўгіх кітайскіх куртках, нейкія бяздомныя сабакі і машыны без нумароў, і мне здавалася, што менавіта ў такіх месцах сьпеюць парасткі фашызму, што вось у такіх аўтобусах закладваецца тое, што называецца ахлакратыяй, што мяне хочуць зрабіць саўдзельнікам злачынства. Яны нагадвалі зомбі, гэтыя трудзягі, дахадзягі з прыкметамі фізычнага выраджэньня, якія яны тыкалі мне ў твар, дзяўбаныя пралетары, сраныя машынабудаўнікі, рабы, у якіх здох гаспадар і якія трэсьліся цяпер у аўтобусах, ня ведаючы, што рабіць, каму прадацца. Калі б пасажыры таго аўтобуса, які паўтараўся штодня з пасьлядоўнасьцю і пастаянствам начнога кашмару, даведаліся, пра што я думаю, яны б проста трохі шчыльней самкнулі свае шэрагі і мне прыйшоў бы капут. Але не маглі ж яны ўскрыць мне чэрап. Пагатоў на Аўтазаводзкай яны ўсе выходзілі, а пасьля ўнівэрмагу «Беларусь» у дзевяноста восьмым заставалася ўсяго чалавек дзесяць. І аўтобус вёз мяне далей: 1991, 1992, 1993, 1994…

32.

Калісьці «су» на ўсіх мовах сьвету значыла «вада». Так казаў акадэмік Мар. Яму трэба верыць, бо ён акадэмік. Але ня проста акадэмік, але Мар. Акадэміку можна марыць, а нам трэба верыць. Калісьці ўсе гэтыя людзі былі для яе су-седзямі. Але вада, якая іх злучала, высахла. Засталіся адны седзі. І цяпер гэтыя седзі ішлі міма Сафіі, не паварочваючы ў яе бок галоваў. Нібы яны яе ня ведаюць. Нібыта не было ніякай су. Але ж на што яна спадзявалася? Яна ж і прыехала сюды, каб яе выкрасьлілі са сьпісаў. Разьліковы цэнтар больш ня будзе браць яе ў разьлік. Яна разьлічылася па ўсіх рахунках. Яе больш няма.

Выйшаўшы з разьліковага цэнтру, дзе нарэшце афіцыйна пацьвердзілі неіснаваньне яе і Данілы для гэтай установы, Сафія думала адразу ж накіравацца да мэтро. Але спакуса была мацнейшая. І Сафія зайшла ў краму, набыла марозіва і паволі пайшла ў той самы двор, куды калісьці — вельмі даўно — яе ўпершыню прывёў Сіманенка. Яна глядзела на вокны сваёй кухні — і бачыла там незнаёмую жанчыну. Сафіі стала так непрыемна, што яна адкусіла занадта вялікі кавалак. Апякло так, што Сафія ажно заплакала. Падышла да дзіцячай пляцоўкі, прысела на карусэль. Каля сьметніцаў яшчэ цьмяна бялелі плямы ад тых кучаў будаўнічага друзу, які вынесьлі ў свой час рабочыя зь яе былога жытла. За кантэйнэрамі хаваўся нейкі хлопчык самага паганага школьнага ўзросту. Падлетак. Магчыма нават, сын адной зь яе суседак. Такіх не заўважаеш, пакуль яны ня зробяць табе нейкую брыдоту. Сафія зь неўразуменьнем сачыла, як хлопчык прыціснуўся да аднаго з кантэйнэраў. У вайну яны тут гуляюць, ці што. Ён убачыў Сафію, пагразіў ёй кулаком: дзеці яе дзяцінства ў такіх выпадках прыкладвалі палец да вуснаў. Але сьвет зьмяніўся. Міма яе пад’езду паволі ішоў паліцэйскі патруль — цяжка было сказаць, ці тыя самыя гэта хлопцы, але Сафіі яны ўсё адно падабаліся. Паліцэйскія ўсе як адзін павярнуліся ў яе бок, запаволілі хаду. Яна ўдала, што нічога не заўважае. Тыя патапталіся трохі і з уздыхамі пайшлі далей.

«Ты чаго босы? — спытала Сафія. — Кастрычнік на дварэ».

«Скралі ў разьдзявалцы, — сказаў хлопчык і падышоў да яе. — Але гэта нічога, я разьбяруся».

«А хаваешся чаго?»

«Як чаго? — хлопчык пацёр босыя ногі. — Каму хочацца, каб яго… Ну, ты разумееш».

«Не-а, — Сафія лізнула марозіва. — Не разумею. Я наогул не адсюль».

«А адкуль?»

«Я з Шабаноў, — сказала Сафія нізкім голасам. — Чуў пра такія?»

«Ваў, — сказаў хлопчык сур’ёзна. — Чуў, я ж не дэбіл. Але я цябе ведаю».

«Не, ты мяне з кімсьці блытаеш».

«Ды ну нафіг, блытаеш. Ты тут раней жыла».

«І што? Тут раней шмат хто жыў».

«Гэта праўда, — сказаў хлопчык цярпліва. — Ты вось што… Калі копаў першая ўбачыш, мне скажы».

«Што ты іх так баішся?» — Сафія даела марозіва, дастала папяровую сурвэтку, выцерла вусны.

«Дык яны калі босага ці ў тапках каго ўбачаць, то гамон. А каму хочацца, каб зь ім, як з тваім мужам…»

«Што?»

«Што чула».

«Што ты сказаў?»

«А ты думаеш, я з табой тут проста так траплюся? У мяне ўжо ногі зьмерзьлі, а ты толькі дапяла, што да чаго».

«Давай, давай, расказвай!» — Сафія схапіла яго за руку.

«Ня буду, пакуль не адпусьціш».

Сафія адпусьціла яго, і ён, азіраючыся, прысунуўся зусім блізка да яе вуха.

«А што я атрымаю, калі скажу?»

«Ну… — Сафія задумалася. — На марозіва дам… Ці на што ты там хочаш? На піва? Хочаш, цыгарэт куплю?»

«Ты і праўда дурная! — сказаў хлопчык пераканана. — За такую інфармацыю — бутэльку піва. Тут і армянскага каньяку будзе мала».

«Ты расказвай давай!» — віскнула Сафія, але хлопчык, паціснуўшы плячыма, павярнуўся і пайшоў. Яна дагнала яго, схапіла за плячо, ён не вырываўся.

«Ну… Зараз… — яна таропка адкрыла сумачку, пакорпалася там. — Вось! Вось! Глядзі — гэта індзеец!»

«Сам бачу, не сьляпы, — хлопчык пагардліва засьмяяўся. — Ну і што? У яго нават тамагаўка няма і рука паламаная!»

«У мяне няма грошай з сабой, — сказала Сафія, адкрываючы кашалёк. — Глядзі, вось, толькі дваццаць тысяч, хочаш — бяры. Давай так: ты мне ўсё раскажаш, а я ўвечары прыеду і табе яшчэ прывязу. Вось тут сустрэнемся, на гэтым самым месцы. А восьмай? Ты ж ня сьпіш яшчэ а восьмай? Ну, не маўчы!»

«Не, — сказаў хлопчык. — Ня сплю, і так мы рабіць ня будзем».

«Дык чаго ты хочаш? — Сафія нэрвова засьмяялася. — А можа, ты і ня ведаеш нічога? Можа, ты мяне за нос водзіш, а, ты, маляўка?»

«Ты ўжо вялікая такая знайшлася, — хлопчык непрыемна ашчэрыўся. — У цябе памер які?»

«Усё, давай, шчасьліва», — Сафія павярнулася, нібы зьбіралася сыходзіць, і пачула за сьпінай дзелавым голасам вымаўленае пералічэньне:

«Давай дваццаць тысяч сваіх, індзейца і яшчэ цыцкі пакажы».

«Дык вось яно што! — Сафія павольна павярнулася да яго тварам. — Вось мы якія аксэлераты! А больш табе нічога не паказаць?»

Хлопчык рвануў зь месца і імкліва пабег убок. Сафія спалохана азірнулася — паліцыя? Не, нікога відаць не было. Зьнік і хлопчык. Толькі гэтая жанчына незнаёмая ў яе былой кватэры глядзела на Сафію, здавалася, ва ўпор, не адводзячы вачэй, і Сафія так паглядзець на яе не магла, бо акно біла проста ў зрэнкі сваім забойчым бляскам.

Яна, намагаючыся трымаць сябе ў руках, абышла дом і ўбачыла хлопчыка — той сядзеў з нагамі на лаўцы і вывучальна азіраў Сафію, увесь напяты, ускудлачаны, гатовы ў любую сэкунду сарвацца зь месца. Сафія агледзелася: вакол не было нікога. «Згодная», — сказала яна.

Празь некалькі хвілін яны сядзелі побач, хлопчык, прымружыўшыся, разглядзеў індзейца і сказаў задаволена:

«У цябе супэрскія, хаця і маленькія. Можа, грошай болей дасі? Ну ў цябе ж ёсьць… Ну брэшаш жа, ёсьць. Ну так і быць, слухай. Я гэта выпадкова ўбачыў. Я за сьметніцай сядзеў. Чаму, не пытайся, гэта не мая таямніца. І да справы дачыненьня ня мае. Дык вось… Ён, значыцца, кажа ім: я тут жыву… А яны…»

«Хто яны?»

«Добра, спачатку. Твой муж сьмецьце выкінуў і назад, да пад’езду пайшоў. Дзень тады сонечны быў, сьпёка, каля пад’езду, пад казырком, копы стаялі. Ну, з гэтых, якія тут вечна туды-сюды швэндаюцца. І адзін твайму і кажа: ты чаго гэта тут у тапках?»

«А далей? Далей што?»

«А твой адказвае ім: а я тут жыву. Спыніўся і кажа: а вас не вучылі са старэйшымі ветліва размаўляць, таварышы паліцыянты? А яны яму: нармальныя людзі ў тапках па вуліцы ня ходзяць, ты, сьмярдзючка, паглядзі, на каго падобны, на сьметніку корпаешся, абутак сабе купіць ня можаш. Мы тут для таго і патрулюем, каб такіх бамжоў, як ты, у пад’езд не пускаць. Чашы адсюль, пакуль цэлы. Ён ім: ды вы чаго, хлопцы, я тут жыву. І потым кажа: зусім на паліцыю ўправы няма. А яны яму: паўтары, што сказаў? Нармальная такая размова была, мне спадабалася. Ён іх зусім не баяўся. Стаяў так сабе і спакойна ім заяўляе: няма праблем, паўтараю. Яны перамігнуліся, рукі яму заламалі, ён вырывацца — а яны яму па яйцах. І павялі…»

«Куды павялі?»

«Дык машыну выклікалі і павялі да яе. П’янага, кажуць, затрымалі. Я за імі прасачыў да машыны. Яго па дарозе яшчэ некалькі разоў стукнулі. Ну, а там, у машыне, яму, відаць, добра ўжо дасталася. Бо я толькі кроў калі ўбачыў, адразу дадому пабег. А потым…»

«Не, не, хопіць», — Сафія замахала рукамі.

«Дык ня ўсё яшчэ… Ён неяк вырваўся з машыны і пабег, дык яны яго…»

«Хопіць, я табе сказала!» — закрычала Сафія, але ён, быццам ня чуючы, працягваў нешта аднастайна мармытаць.

«Заткні пашчу! Каб я цябе больш ня бачыла тут, казёл малы! Вычварэнец, бляха! Давай, давай адсюль! Казкі ён тут мне расказвае, гаўнюк малы! Тэлевізара наглядзяцца і думаюць, усё ведаюць! Соплі вытры! Сал-бэн-рош, ён!»

«Ну як хочаш, — малы саскочыў на зямлю і пацягнуўся. — Ня ведаю, як там у вас у Шабанах… Але матам спачатку лаяцца навучыся. І ў тапках на двор ты лепш не выходзь. Мая табе парада, сталіца Баўгарыі…»

33.

«Су» на ўсіх мовах калісьці значыла «вада». Так кажа акадэмік Мар маіх. Тады, напэўна, і спалучэньне су-, якое мы маем у такой д’я-а-а-а-бальскай колькасьці словаў, ёсьць далёкім адгалоскам воплеску хваляў. Суседзі — напэўна, водгульле старажытных часоў, калі суседзямі называлі плямёны, што жывуць абапал ракі, якія вада аддзяляе адных ад адных. Суаўтар — аўтар, утоплены іншым аўтарам, які выдае твор нябожчыка за свой. Субкультура — яе прадстаўнікі часта падобныя на тапельца, вадзяніка або русалку. Суп — тут і казаць няма чаго, які ж суп без вады. Тое самае сумёт. Сум, сучка, сурок, сугестыя, суфле, супэрмэн, суродзіч, сухоты — без вады не абыходзіцца ніводзін панятак, абазначаны словам з су-. Суша. Сухар. Гэта тое, што пазбаўлена вады — а значыць, вада была мерай усіх рэчаў. Мікалай Якаўлевіч бы парадаваўся.

Азярцо Стайкі за некалькі кілямэтраў ад Шабаноў было тым вадаёмам, дзе вучылася плаваць некалькі пакаленьняў жыхароў раёну. Яго назва, Мікалай Якаўлевіч, падазрона нагадвае слова «сутаё» — так завецца племя паўночна-амэрыканскіх індзейцаў, якія жывуць ля ракі Джэймс. Так, так, ля ракі. Таму і сутаё, а не, напрыклад, батаё. Су — манэта, прыдуманая на берагох Роны, а яшчэ су — сымбаль японскай каны для запісу адной моры (не пытайцеся, што гэта такое). Моры, Мікалай Якаўлевіч — і тут, як бачым, вада, хоць ты рукі выцірай. У Стайкі езьдзілі з бацькамі ўсе Шабаны, з траўня па кастрычнік у нядзелі там ладзіліся сямейныя пікнікі, і бераг быў застаўлены машынамі так, што позна прыбылым даводзілася доўга шукаць, дзе прыпаркавацца. На пяску Стаек мы ўсе атрымалі першыя ўрокі тактыльнага шчасьця. На адным беразе была вёсачка, назву якой змыла з маёй памяці, там расла цудоўная, старая вярба, на другім узвышалася спартовая база, адкуль адна знаёмая ў галодныя часы гібелі імпэрыі насіла нам дэлікатэсны харч, а знакамітыя спартоўцы бегалі ўначы па выпіўку — такія гісторыі распавядаюць, напрыклад, вэтэраны менскага «Дынама», чэмпіёна СССР-82. Далей, за спортбазай, у лясочку, месьціўся канцлягер «Лясны агенчык», у яго мяне саслалі неяк на лета, а атрымалася, што на адзін дзень. За гэты дзень я настолькі ўзьненавідзеў лягерныя парадкі (бо лягер ёсьць лягер, піянэрскі ён ці гулагаўскі, прынцып у ім адзін — прыніжэньне, тупая палачная дысцыпліна, выхаваньне кругавой парукі і паскуднага калектывізму, замбаваньне, грубасьць і гвалт), што на наступную раніцу, калі ўсе зьняволеныя дружнымі радамі пайшлі купацца, я ўзяў і ўцёк. Уцёк празь дзірку ў агароджы, дайшоў да аўтобуснага прыпынку і паехаў у Шабаны, зрабіўшы бацькам не абы-які сюпрыз і сапсаваўшы ім адпачынак. Зрэшты, яны ня надта злаваліся, бо ўсё разумелі. Больш у піянэрлягер «Агонь сьвятога Эльма» мяне ніхто не адсылаў. Хаця мне і даводзілася тут бываць: бабуля часта ўладкоўвалася туды на лета сястрой-гаспадыняй і мы са стрыечнымі сёстрамі часам жылі ў яе пакоі.

Калі мы сканчалі школу, то завялі сабе звычай купацца ў Стайках голымі. Нашая кумпанія зьбіралася травеньскімі вечарамі каля школы і пехатой ішла на ўсход. Празь лес, прамысловую зону, разьбітыя дарогі, палі мы выходзілі да парослых аерам берагоў нашага індзейскага Сутаё, скідвалі зь сябе ўсё і залазілі ў ваду. Кожны нудыст зразумее, якое гэта шчасьце — голаму плыць пад вечаровым небам, на сьпіне, у нагрэтай за дзень, але ўсё яшчэ зьдзіўленай, адвыклай за зіму ад чалавечых целаў вадзе, глядзець на высокае неба, і ведаць, што табе сёлета споўнілася ажно шаснаццаць.

34.

Яшчэ толькі пераступіўшы парог сваёй новай кватэры, яна жахнулася: на яе глядзела сотнямі маленькіх сафіяў ушчэнт разьбітае люстэрка. Побач ляжала гільятынаваная шафа, увесь верх якой быў акуратна зрэзаны электрапілой. Лядоўня — дакладней, тое, што ад яе засталося — уяўляла сабой крывавае месіва з плястыку, адталага мяса, скіслага малака, каўбасных кішак, шкла і пяльменяў, падобных на кавалачкі мозгу. З ваннай Даніла меў ня так шмат посьпеху — яна была расколатая ў трох месцах, але збольшага вытрымала. Тэлевізар ляжаў тварам уніз, яго сьпіна была ўся ў рваных дзірках, а хвост вырваны з коранем і павешаны на ашмоцьце люстры. Праз разьбітае акно ў залі шугаў цяжкі асеньні вецер, кватэра была разгромленая, разбомбленая, разгномленая, разглумленая, згвалтаваная, голая. Сафія ўзяла ў рукі маленькі, такі кволы, нібы цацачны, на фоне ўсяго гармідару, савок і сапраўды адчула нейкі катарсіс. Чорны ён быў ці белы — яна не задумвалася. Сотні маленькіх Сафіяў засьмяяліся і ўзяліся прыбіраць саму сябе.

Даніла не прыйшоў ні ўвечары, ні назаўтра. І толькі праз тыдзень яна атрымала ад яго мэйл, падпісаны «Веніямін Санін-Ёлкін». Ён пісаў, што жыве ў маленькім гарадку ў Бадэн-Вюртэмбэргу, што лечыць нейкай супэрмінэралкай кішэчнік і падаў на мастацкую стыпэндыю, будзе руйнаваць закінутую запраўку — ходзіць цяпер да аднаго прафэсара, спэцыяліста па іржы.

«Ты не сумуй і пішы, калі што, — Даніла, відаць, вельмі сьпяшаўся, але ня мог абмежавацца двума радкамі, каб не адчуваць сябе вінаватым. — Я наступным летам прыеду. І пастараюся выбіць грошы на свой цэнтар у Шабанах. Шанцы ё. Ты яшчэ ўбачыш, што ўсё насамрэч сур’ёзна. І вось табе слова: Какаду, не пытайся, пры чым тут гэта. Проста ведай: какаду. І прабач».

Яна спачатку раззлавалася, адчула сябе ўсімі кінутай, хацела напісаць, што дзякуючы яму яна так і не змагла перажыць увесь гэты кашмар, што яна пачуваецца так, нібы ёй паабяцалі горы, а саму кінулі на гары, што ён кінуў яе тут пераймаць час, а сам скраў у яе некалькі месяцаў жыцьця. І — ня будзе крывадушнічаць — кватэра, а-а-а, яе кватэра: хіба ён уклаў у яе нешта, каб скарыстаць для сваіх сумнеўных экспэрымэнтаў. Але потым перадумала і напісала неяк раніцай спакойны, нават нейкі млявы адказ, у якім не было ні слова ні пра Сіманенку, ні пра разгром, наогул нічога пра тое, што было: толькі пра сёньня, пра Шабаны, пра суседку, пра лясок і чыгунку, пра міні-рынак і гэтыя дзіўныя перасоўныя мясныя крамкі, якія невядома адкуль прыяжджаюць і невядома куды дзяюцца апоўдні.

«Зьбег, скаціна, — сказала маці Сафіі. — Ну, я ж казала табе. Парода дурная, Сіманенкава. Але ты не такая».

«Зьбег, небарака, — усхліпнула Марыя Генадзеўна. — Цяжка яму тут. Ніякіх пэрспэктываў. Няма будучыні. Там яго хаця б разумеюць. А, і я зусім забыла табе сказаць. Нельга табе заставацца адной у такі пэрыяд. Мы так часта прыяжджаць ужо ня зможам, усё ж чатыры перасадкі, усё ж мы да мэтро больш звычныя, але хутка яго пусьцяць, тады і наведаем. Але адной табе нельга, нельга. Прападзеш. Да цябе Юрка прыедзе, грошай прывязе, у цябе ж скончыліся, я ведаю. І пажыве ў цябе, пакуль усё ўляжацца. А там, глядзіш, і наш зьявіцца. Я сон бачыла: мыльніцы зь неба падаюць, сінія такія, плястмасавыя, і ў кожнай па каменьчыку. Гэта да вызваленьня, да добрых навінаў. Ці цяжарнасьць, ці нешта доўгачаканае зьдзейсьніцца».

«Ці сал, ці бэн, ці ён», — сказала Сафія.

«А што ён? Ён, вядома, малады яшчэ, але цалкам самастойны. Будзе табе апора ў цяжкую хвіліну. Юрачка цябе любіць…»

Юрачка і праўда зьявіўся ў панядзелак раніцай, дакладны і непазьбежны, як званок будзільніка. Яна моўчкі прапусьціла яго ў кватэру і пайшла дасынаць. Легла, але сон не вяртаўся, ад прысутнасьці ў кватэры малазнаёмага чалавека ў яе нібы камень ляжаў у жываце. Яна заплюшчыла вочы і падумала, што прыгатуе сёньня на абед кавалак мяса. Вялікі кавалак мяса. Без гарніра. Такі, каб у зубах застравала і трэба было ўвесь вечар калупацца ў іх зубачысткай. Нехта правёў рукой па яе шыі. Яна адплюшчыла вочы — на ложку каля яе сядзеў Юрка, усьміхаўся:

«Вечар хутка… Ты падымацца думаеш? Цябе да тэлефона…»

І даў ёй слухаўку. Пальцы якія ў яго халодныя, толькі з вуліцы, відаць, падумала Сафія, беручы тэлефон. Юрка прылёг побач — вялікі, шумны, сьветлы, як падземны горад. У такім можна заблукаць.

«Як жа доўга мы вас шукалі, — сказаў прыемны мужчынскі голас. — Вы б хоць папярэдзілі, што пераехалі. Але ж я разумею, у Шабанах таньней, а вам нясоладка цяпер…»

«Што вам трэба?» — спытала Сафія.

«У лесе каля Шабаноў знойдзены труп, — сказаў голас сур’ёзна, і менавіта таму Сафіі стала так сьмешна, што яна закрыла рот рукой. — Шмат па якіх прыкметах супадае з…»

«Дзякуй, я ўжо нікога не шукаю, муж знайшоўся», — прамовіла Сафія і выключыла навязьлівы голас. Голас. Якое дурное, бясьсільнае слова. Нібы голая стаіш на марозе. Толькі ты і сорам, ты і час, ты і лёд.

35.

На пяты год нашага жыцьця ў Гамбургу я нечакана зноў апынуўся ў Шабанах. З цэнтру, зь ягоных алей і паркаў, цесных цяністых вуліц і завадзяў вузкіх двароў мы перабраліся на адну з выспаў Эльбы — на Фэдэль. Вядома, у вольным ганзейскім горадзе зь лішкам хапае месцаў больш вартых таго, каб звацца тутэйшымі Шабанамі, але Фэдэль мае ў сваім абліччы і сваіх звычках нешта няўлоўна знаёмае… Гэта яшчэ раз даводзіць, што галоўнае ў Шабанах — не вышыня будынкаў і не аддаленасьць ад starówki, ня выхаванасьць жыхароў і ня кошты за квадратны мэтар, а нешта разьлітае ў паветры, але нябачнае, дух ізаляванасьці, выкінутасьці, часовасьці, аўра, уласьцівая толькі тым месцам, на якія гісторыя паставіла памылковае таўро абжытасьці. Пра такія месцы цяжка казаць словамі, іх трэба слухаць у навушніках, яны балючыя, як сола на тваім сьпінным мозгу. Вяртаньне адбылося ў чыста шабаноўскім духу: калі мы яшчэ езьдзілі на агледзіны розных кватэраў, што здаваліся ўнаймы, я неяк завітаў па аб’яве ў зусім невядомы мне раён. Прайшоўшы мэтраў дзьвесьце па простай, як сацрэалістычны раман, вуліцы, з аднаго боку якой цягнулася бясконцая чарада абсалютна аднолькавых дамоў, а з другога — двухмэтровая драцяная агароджа з калючкамі наверсе, я нарэшце адшукаў патрэбны пад’езд. Да агледзін заставалася хвілін дзесяць. Я закурыў, разглядваючы навакольле. Мясцовасьць падалася мне зусім панылай. На дзьвярах была прыклееная аб’ява: «Учора маю кватэру абакралі, хто нешта чуў ці бачыў, тэлефануйце». Міма прайшла, азіраючыся, група накачаных мужыкоў, падобная да байцоў аль-каіды. З пад’езду вылез у дупу п’яны хлопец, які не марудзячы паведаміў сьвету, што яму ўсё «шайсэгаль». Толькі я раскурыў як сьлед люльку, як на балькон проста над маёй галавой выйшла жанчына ў квяцістым халаце, такога сабе тыпова ўсходне-эўрапейскага выгляду, уздыхнула і выліла на ходнік за два крокі ад мяне вядро мутнай вады. Некалькі кропляў трапіла мне на джынсы. Па вуліцы праносіліся цяжкія фуры з балканскімі нумарамі, равучы так, што я ня чуў, як званіў тэлефон. Мы ніколі ня зможам тут жыць, падумаў я і пашыбаваў да мэтро, далей ад такога шчасьця. Ці варта казаць, што мы пасяліліся ўрэшце ў суседнім доме і я штодня мінаю той пад’езд, дзе мяне аблілі новымі ўражаньнямі і новым гамбурскім досьведам.

Ад галоўнага вакзалу да Фэдэля — два прыпынкі гарадзкой электрацыяй, але гэта ня мусіць уводзіць у зман: паміж уласна берагавым Гамбургам і выспай Фэдэль — бездань. Цягнік спыняецца на Гамэрбрук, офісны раён, ніводнага жывога месца, прыпынак амаль пусты, на запацелым плястыку дзяўчына малюе сардэчка, думае, яе ніхто ня бачыць. Нас яна не бярэ ў разьлік, мы пасажыры, мы едзем на Фэдэль. Вольных месцаў у гэты час няма, я завіс над жанчынай, якая занурылася ў нейкі часопіс і захоплена паглынае навуковы артыкул пад назвай «Чаму пры эрэгаваным пэнісе немагчыма мачыцца?» Чаму гэта немагчыма, думаю я, чаму, чаму. Грукаем па мосьце, мінаем адзін з рукавоў Эльбы. Каля моста калісьці зьбіраліся хлопцы з Фэдэля, каб біцца сьценка на сьценку з хлопцамі з Ротэнбургсорту — гэта на другім беразе; чым не шабаноўскі махач васьмідзясятых?

Фэдэль сустракае сваім карычневым колерам: гэта адзін з колераў Санкт-Паўлі, за які заўзеюць нават тут, і колер цэглы, зь якой узьведзеныя дзевяноста адсоткаў гамбурскіх будынкаў першай паловы мінулага стагодзьдзя. Станцыя, мы спускаемся, на выхадзе, як заўжды, тырчыць гэты прадавец «Більд», расклаўшы свае газэты, з раніцы попыт неблагі, стабільны такі попыт, «Більд» мае цудоўную традыцыю, ад якой ня мае права адмаўляцца: у кожным нумары на першай старонцы ёсьць фота дзяўчыны з голымі цыцкамі. А далей за першую старонку я яго ніколі не праглядаў. Выходзім: на даляглядзе мінарэты комінаў, зьлева — музэй перасяленцаў, галоўная турыстычная славутасьць Фэдэля. Гамбург, як вядома, быў адным з цэнтраў эміграцыі ў Новы Сьвет, празь ягоны порт, ратуючыся ад пагромаў, галечы, голаду і рэпрэсій, ад усяго таго, што дае ў такой колькасьці чалавеку радзіма яго дарагая, выправіліся ў Амэрыку сотні тысяч чалавек, пераважна з Польшчы, Украіны, Беларусі, Расеі. Тут, на месцы, дзе цяпер музэй, стаялі баракі, тут быў сапраўдны лягер перасяленцаў, якія чакалі сваіх параплаваў, хаваючы ў ботах і падушках квіткі і пашпарты. Перасяленцаў закрывалі тут на каранцін, часам на некалькі месяцаў, у Гамбургу баяліся халеры, сухотаў, чумы, тыфусу, камунізму, карацей, усяго таго, што чалавек можа прывезьці з сабой з радзімы сваёй дарагой. Зрэшты, трапіць сюды было ўдачай — у лягеры кармілі, тут была лазьня, у кожнага быў свой ложак, тут быў нават доктар. І хаця тыя, хто жыў у лягеры, прыгадваюць, што было ўсё чыста, ветліва і ўзорна, але неяк без душы… (успаміны, мабыць, пісалі расейцы) — у іншых партовых гарадах пра такое эмігрантам-транзытнікам можна было хіба марыць. Дарма што ў горад пускалі неахвотна — старыя фэдэльцы распавядалі, як малымі сустракалі цягнікі з чужынцамі і дзівіліся страху на незнаёмых тварах. Прыдумаў і прафінансаваў стварэньне лягеру камэрсант Альфрэд Балін, адзін з найбагацейшых гамбурскіх караблеўладальнікаў і чалавек спагадлівы да чужых бедаў, асабліва калі спагада эканамічна акупляецца. Таму і лягер называўся Балінштат. Так завецца цяпер і музэй. Неяк я ехаў зь Ляйпцыгу ў Гамбург на машыне, мяне і пісьменьніка Ігнацыя Карповіча падвозіў паляк Яцак, які вырас у вольным ганзейскім горадзе. «Дзе ты жывеш?» — спытаў Яцак, наладжваючы навігатар. «У Балінштаце», — адказаў я, тады яшчэ цьмяна ўяўляючы сабе, што гэта такое. Яцак засьмяяўся, ён палічыў мой адказ за жарт. Але цяпер я думаю, што сапраўды з ахвотай жыў бы ў Балінштаце: «Мой дом увесь сьвет» — было напісана над ягонай брамаю, калі тут яшчэ тоўпіліся ўсе гэтыя хітраватага выгляду мужычкі з даўгімі люлькамі, бабы, абвешаныя торбамі і дзецьмі, сарамлівыя дзеўкі з маністамі і ў чорных сукенках да пятаў, поўныя годнасьці яўрэі, сур’ёзныя, сумныя дзядзькі ў высокіх ботах, мы б цудоўна ўпісаліся ў гэты гармідар, мы жывем так ужо каторы год, пераконваючы сябе, што наш параплаў хутка прыедзе і перавязе нас праз агароджу. У часы першай сусьветнай у лягеры быў шпіталь кайзэраўскіх марынэ, а перад другой сусьветнай — школа СС. У другую сусьветную лягер выкарыстоўваўся як філіял канцлягеру Ноенгамэ, найвялікшага ў паўночнай Нямеччыне. Потым будынкі лягеру сталі паціху зносіць, у адным з апошніх ацалелых месьцілася рэстарацыя. Але разбурылі і яе. Зусім нядаўна заваленую друзам пустку расчысьцілі і пабудавалі тут музэй. Мы былі там з дачкой, з заміраньнем сэрца прайшлі ўсе ступені эмігранцкага шляху, пастаялі перад страшнымі сталамі бюракратаў-мытнікаў і памежных чыноўнікаў, зірнулі, як выглядалі каюты тых запаветных параплаваў: трэцяя кляса плыла ў душным і цесным труме… праверылі па кампутарнай базе, ці не пакідаў праз гамбурскі порт Эўропу нехта з нашых сваякоў — і празь дзьве гадзіны зноўку выйшлі на бераг свабоды.

Ці пацягнуць Шабаны на тое, каб быць камусьці малой радзімай? Ці будуць хаця б для кагосьці яны сьвятым кутком, які прыгадваеш у далёкіх падарожжах, па якім ліеш крадком сьлязу? Ці гэта месца, якое не выклікае нічога, апрача стомы, задухі і нянавісьці? Шабаны таксама цалкам маглі б мець свой музэй перасяленцаў. Тых, хто засяляў пустыя яшчэ, толькі што выраслыя шабаноўскія дамы ў сямідзясятыя — і тых, хто засяліўся сюды пазьней. Чарнобыльскіх перасяленцаў і тых, хто зьехаў з Шабаноў пры першай мажлівасьці. Па сутнасьці, экспанаты, якія маглі б запоўніць такі музэй, я і апісваю тут, у гэтай кнізе.

Налева будзе нашая вуліца, а калі ісьці проста, па Вільгельмсбургерштрасэ — то неўзабаве патрапіш у самае сэрца Фэдэля, туды, дзе ён пачынаўся. Выспа гэтая стала часткай Гамбургу ў XVIII стагодзьдзі паводле Готарпскай угоды. Сівыя сэнатары, якія прыплылі зірнуць на новых падданых, знайшлі тут цудоўныя лугі і трыццаць чалавек насельніцтва. Фэдэльцы тых часоў гадавалі тут кароў, якія пасьвіліся на мясцовай мураве і давалі такое малако, што яго ахвотна піў увесь Гамбург. Малако вазілі на чаўнах праз Эльбу, а далей на драбінах проста на гарадзкія рынкі. Напрыканцы ХІХ стагодзьдзя Фэдэль стаў часткай гавані, якая імкліва разрасталася ўшыркі. З таго часу тут сталі сяліцца партовыя рабочыя, якім жылося ня надта каб добра і таму яны ўсё часьцей бунтавалі. Каб грузчыкі і лодачнікі не ўступалі ў сацыял-дэмакратычную партыю, гамбурскія купцы пайшлі на хітрасьць і набудавалі тут маленькіх, але ўтульных хатак і за ня надта вялікі кошт прадалі іх рабочым пад лёзунгам: «Кожнаму рабочаму — уласны дом». Лёзунг спрацаваў, сацыял-дэмакраты прыкусілі языкі і не далічыліся ўжо ў наступным годзе некалькі тысяч сяброў. Напрыканцы таго стагодзьдзя быў пабудаваны мост праз Эльбу і стаў працаваць паром — дабірацца да цэнтру стала значна прасьцей. У дваццатыя гады мінулага стагодзьдзя хаткі пазносілі, у Фэдэлі пачаўся баў-бум: уся выспа была забудаваная дамамі з двухз-паловай-пакаёвымі кватэрамі, прызначанымі для рабочых гамбурскага порту. Паміж вуліцамі Ам Гляйзэ і Вільгельмсбургерштрасэ знаходзіўся так званы Вармвасэрблёк — вялікі дом з прасторным унутраным дваром і гарачай вадой у лазьніцах, для сям’і рабочага трапіць туды было вялікім шчасьцем. У трыццатыя Фэдэль хутка арыізавалі, у кнайпах цяпер сядзелі нацысты, нешматлікіх яўрэяў вывезьлі ў «невядомым напрамку», сацыялдэмакраты закопвалі партыйныя кніжкі ў садах за Гарбурскай шашой, шмат хто перайшоў у НСДАП, дзяцей пачалі рыхтаваць да вялікай вайны. Паралельна ў Вармвасэрблёку сталі праводзіць фэсты, на якія зьбіралася ўся выспа. Але з пачаткам вайны іх давялося адмяніць — першыя бомбы ўпалі на Фэдэль у 1943-м, дзьве зь іх трапілі ў Вармвасэрблёк, астатнія панішчылі некалькі старых, яшчэ мінулага стагодзьдзя дамоў, адны руіны засталіся ад пачатку Фэдэлер Брукенштрасэ. Была пашкоджаная выбухам Імануэлькірхэ. На здымку 1945 году Фэдэль, шчоўкнуты брытанскім лётчыкам, уяўляе сабой відовішча, вартае шкадаваньня: пыл і друз, парэшткі дамоў і лёсаў, і нават сьветлы квадрат у цэнтры, школьная спартовая пляцоўка, выглядае як аэрадром. Але ніякіх аэрадромаў тут не было. Фэдэль расплаціўся за тое, што вакол яго знаходзіліся стратэгічныя аб’екты: галоўны паўночна-нямецкі завод па вытворчасьці медзі, порт, чыгунка…

У шасьцідзясятыя Фэдэль стаў ахвярай дзьвюх вялікіх паводак: неяк уначы Эльба затапіла вуліцы так, што жыхары ратаваліся на дахах, маркотна пазіраючы адтуль на паплаўкі аўтамабіляў — былі і чалавечыя ахвяры; а яшчэ тут пачалі масава сяліцца гастарбайтэры. Танна, блізка ад цэнтру, хай сабе і ня надта камфортна. Эльбу хутка ўтаймавалі, а вось ацаніць належным чынам маштабы другой паводкі ніхто ня здолеў. Айцы гораду і дзяржавы думалі, што гастарбайтэры зробяць сваю працу і зьедуць, шчасьлівыя, з заробкам у дойчмарках у кішэні. Але гастарбайтэрам спадабалася ў Нямеччыне, і яны засталіся. У сямідзясятых пачаўся масавы адток немцаў з Фэдэлю. Яны вельмі хутка сталі тут меншынёй. Фэдэль стаў выспай гастарбайтэраў, час ішоў зусім іншы, ніхто не замыкаў іх за брамамі і не кантраляваў. «Падрапаныя дзьверы, разьбітыя вокны, сьмецьце на вуліцах, душ на гарышчы, прыбіральні на лесьвічных пляцоўках, шумныя суседзі, дзеці якіх дурэлі ў дварах да позьняй ночы, за вокнамі краны гавані, шаша і аўтабан — вось якім паўставаў Фэдэль у вачох гамбуржцаў», піша гісторык. Гэта ўсё яшчэ апісана даволі далікатна: Фэдэль быў крыміналізаваны да такой ступені, што тут сярод белага дня рэзалі як людзей, так і бараноў. Дадамо сюды нежаданьне вучыць мову, поўную пагарду да нямецкіх законаў, перацягваньне ўсіх сваіх сваякоў уключна са стрыечнымі прабабулямі ў зьнятыя два з паловай пакоі… Так працягвалася да канца дзевяностых, калі за Фэдэль нарэшце ўзяліся, пачысьцілі і зрабілі месцам, дзе ахвотна селяцца ня толькі рабочыя, але і студэнты, багема, і, вядома, замежнікі, якіх тут больш за палову насельніцтва — усе, каго прытуляе Гамбург і хто ня хоча жыць у прыгарадзе, але недастаткова багаты для цэнтру. Як і раней, тут адбываецца кругазварот мэблі ў прыродзе: як толькі адны выкідаюць яе проста перад домам, на кожную канапу і на кожнае крэсла знаходзіцца па некалькі ахвотных, што ўжо чакаюць у засадзе ля сваіх пакрытых павуціньнем вокнаў; як і раней, тут хутчэй сустрэнеш турка, афрыканца, паляка, чым немца; як і раней, тут ноччу даволі небясьпечна хадзіць аднаму. Але Фэдэль праяўляе амаль шабаноўскую хітрасьць: яго стракатасьць і хаос абвешчаныя мультыкультуралізмам, па пэрымэтры драцяной агароджы, якая, як высьветлілася, служыла мытнай мяжой, намалявалі сымбалічную лінію разрэзу і мноства нажніцаў. Фэдэльскі бруд абвясьцілі маляўнічасьцю, яго беднасьць — гордай багемнасьцю, а яго шум — прыкметай інтэнсіўнасьці разьвіцьця. Свае былыя мінусы Фэдэль зрабіў фішкай: як-ніяк, Балінштат знаходзіцца менавіта тут — і няхай гэта ўсяго толькі сымбаль, але ён дзейнічае. Фэдэля ўжо не баяцца — тут жывуць. А пара кропляў бруднай вады на джынсах — лічы гэта ініцыяцыяй. Шабаны не знайшлі гэтай фішкі. Інакш здарылася б непапраўнае. Я люблю толькі затанулыя караблі.

36.

На Аўтазаводзкай да мяне прычапіўся нейкі тып у кепцы — я даў яму цыгарэту, і ён спыніўся пад ліхтаром, разглядваючы чамусьці яе на сьвятло. Ня ведаю, адкуль ён ішоў: магчыма, толькі што пакінуў цёплую кватэру і чакаў, пакуль пачнуць хадзіць першыя аўтобусы; а можа, вяртаўся зь якога начнога дзяжурства. Дый не было ў мяне ніякага жаданьня ведаць, хто ён і што рабіў тут у такі раньні час, я не адчуваў патрэбы ў спадарожніках. Я спадзяваўся, што ён адстане ад мяне, і прысьпешыў хаду — але ён дагнаў мяне на Енісейскай, я чуў, як ён тупае за сьпінай. Напэўна, яму хацелася пагаварыць, але як толькі ён набліжаўся, я імкнуўся ісьці ўдвая хутчэй. Было падобна на тое, што ён таксама ішоў у Шабаны — я азірнуўся, каб паглядзець яму ў твар, але знаёмым ён мне не падаўся. На скрыжаваньні з Ангарскай прыпынкі былі ўжо не такія пустыя, але варта мне было падняцца трохі ўгару, як я зноў апынуўся ў адзіноце. Толькі грузавікі абганялі мяне, я бачыў суворыя твары кіроўцаў, яны нават не паварочваліся, ім было зусім нецікава, хто застаецца ў люстэрку задняга віду. Фары сустрэчных машын не сьляпілі вочы, тут была даволі шырокая шаша і я йшоў па ўзбочыне каля той паласы, якая рухалася ў бок Шабаноў. Неяк узімку я тут ужо прабіраўся — тады я таксама вяртаўся ад дзяўчыны, але ў тую ноч пасьпеў даехаць на мэтро да Трактарнага, адтуль да Шабаноў было ўжо ня так далёка. У тую ноч якраз прайшоў сьнег, назаўтра мне трэба было на лекцыі — ранкам я ехаў у сваім дзевяноста восьмым, спазьніўшыся на першую пару, і бачыў праз акно свае сьляды ў сьнезе, пакінутыя мной уначы: гэта было так дзіўна, як бачыць свой сон у напісанай кімсьці кнізе.

А цяпер быў травень, бясконцы, безнадзейны, бяспамятны. Каля малочнага заводу я азірнуўся — тыпа ў кепцы відаць не было, мабыць, збочыў недзе — хаця куды тут было збочваць? Яшчэ трохі, зараз будзе мост, а там ужо празь дзесяць мэтраў ты пабачыш высокія палубы і шэрыя ветразі свайго дому. Я нырнуў пад мост і заплюшчыў вочы, але калі расплюшчыў, то Шабаноў яшчэ не было відно, яны хаваліся, пэўне, у ранішнім тумане. Я засьпяваў песьню чалавека, які хутка пабачыць родны дом, і, з асалодай выціскаючы са сваіх стомленых ног зусім не апошнія яшчэ сілы, амаль пабег у гэты туман. Недзе там, дзе, па маіх разьліках, мусіў знаходзіцца паварот на Шабаны, я пераскочыў з узбочыны ў траву і пайшоў па ёй наўскос, спадзеючыся адчуць неўзабаве пад нагамі асфальт. Тут мусіў быць асфальт, я дакладна гэта ведаў. Але замест асфальту ногі мае праваліліся па калена ў нейкую халодную багну — я ледзь выдраў сябе адтуль, чапляючыся за гальлё навіслага нада мной куста. Вожык у тумане, аблаяў я сябе і выцер красоўкі аб мокрую траву. Уяўляючы, як, толькі пераступіўшы парог бацькоўскай кватэры, залезу ў ванну, я рушыў скрозь зарасьнікі — і выйшаў да нейкай хаты. Страх перад прыватнай тэрыторыяй пагнаў мяне назад, але я зачапіўся за вялікія вілы, што стаялі, прыхіленыя да сьцяны зь бярвёнаў. Грымнуў брудны алюміневы таз, паблізу нехта чхнуў, так чхаюць коні, калі іх будзяць. З хаты выйшаў дзядзька і абыякава паглядзеў на мяне. «Я іду ў Шабаны», — патлумачыў я, нібыта гэта магло быць апраўданьнем. Ён пачухаў грудзі і пачаў расстаўляць у сваім туманным садзе плястыкавыя столікі і крэслы. Я маўчаў, ня ведаючы, што сказаць. «Шабаны? — прамовіў урэшце дзядзька. — Няма тут ніякіх шабаноў» — і я чамусьці задаволена кіўнуў, нібы так заўжды і думаў. «Ты заходзь, — запрасіў ён шырокай, шчодрай рукой, — Заходзь, давай…»

Марка Пола ў сваіх нататках аб падарожжы ў Кітай апісвае жыхароў правінцыі Юньнань. Гэтыя людзі, піша ён, маюць дзіўныя звычаі, сярод якіх асаблівую ўвагу прыцягвае такі: калі ў доме юньнаньцаў спыняецца заможны, прыгожы, паважаны і мудры чалавек, яны забіваюць яго ўначы — не дзеля таго, каб абрабаваць, і не зь нянавісьці да яго; о не, яны робяць гэта, бо ўпэўненыя, што такім чынам душа нябожчыка застанецца пад іхным дахам і прынясе дому ўдачу і шчасьце. Такое забойства ёсьць знакам пашаны і прызнаньня, і сярод жыхароў краіны лічыцца вялікім гонарам быць забітым уначы ў доме юньнаньца.

Тут не Кітай, і часы зьмяніліся. Але не забывайся на гэта, вандроўнік і госьць, калі ты зьбіраешся знайсьці ў кагосьці часовы прытулак. Пераступаючы парог чужога дому, пастарайся здавацца дурнейшым і бяднейшым, чым ты ёсьць насамрэч; пошла жартуй і паказвай, які пусты твой кашалёк. Абавязкова распавядзі пра сваіх бацькоў, падкрэсьліўшы пры гэтым, што яны не былі ні зборшчыкамі падаткаў, ні судзьдзямі, ні наглядчыкамі на плянтацыях; бацька — інжынэр, маці — настаўніца. Няхай усе ведаюць тваю радаслоўную, няхай усе пазяхаюць і шкадуюць цябе. Вячэра скончыцца хутка, ніхто ня стане сядзець да раніцы, слухаючы твае аповеды пра далёкія краіны, дзе табе давялося пабываць; усе разбрыдуцца па сваіх пакоях, і толькі сабакі яшчэ доўга будуць абмяркоўваць твой пах, пах чужынца. А ты — ты не забывай быць удзячным: гаспадарам, якім давялося пацясьніцца і адмовіцца дзеля цябе ад сваіх звычак; дому, тонкія сьцены якога парыпваюць ад ветру; палінялай коўдры, якая пахне сродкам ад молі; змрочнай служанцы з радзімай плямаю на паўтвару; агеньчыку лучыны, што дрыжыць на падваконьні — менавіта дзякуючы яму ты заўважыў сярод дрыгвы і цямрэчы чалавечае жытло; і — будзь удзячны нават гэтаму капрызьліваму дзіцяці, што крычыць за сьцяной на самым сьвітанку, бо калі яно нарэшце замаўчыць, табе так соладка будзе павярнуцца на іншы бок і зноў праваліцца ў дрымоту. Сапраўдны сон да цябе, аднак, так і ня прыйдзе, бо ты ня дома, ты госьць, і пакідаць тут душу не ўваходзіць у твае пляны. Таму дзякуй ім усім, няспынна кланяйся і дзякуй.

2011, Langenbroich-Hamburg

Літаратурна-мастацкае выданне

Другі фронт мастацтваў

БАХАРЭВІЧ Альгерд

ШАБАНЫ. ГІСТОРЫЯ АДНАГО ЗНІКНЕННЯ

Раман

Адказны за выпуск: Зміцер Вішнёў

Рэдактар: Сяргей Шупа

Дызайн вокладкі: Сяргей Кандраценка

Вёрстка: Сяргей Кандраценка

Карэктар: Кацярына Макарэвіч

Аўтар фотаздымкаў: Сяргей Кандраценка


Прыватнае выдавецкае унітарнае прадпрыемства «Галіяфы».

ЛИ №02330/0150300 ад 08.04.2008.

Вул. Брылеўская, 11-44, 220039, г. Мінск.

Е-mail: vish@bk.ru

www.goliafy.com


на главную | моя полка | | Шабаны |     цвет текста   цвет фона   размер шрифта   сохранить книгу

Текст книги загружен, загружаются изображения



Оцените эту книгу